یادداشت
محمد عسلی
پیامدهای فاجعه ۱۷ شهریور
برداشتی از مرکز اسناد انقلاب اسلامی
برخورد خونین نیروهای ارتشی، نظامی و پلیس شاه با راهپیمایان میدان ژاله که به کشته و مجروح شدن هزاران نفر انجامید نه تنها کمکی به شاه نکرد، بلکه مردم را نسبت به حضور بیشتر در راهپیمایی‌ها و مقابله با رژیم مصمم‌تر کرد به گونه‌ای که افراد مردد را هم به خیل قیام‌کنندگان آورد.
ماروین زونیس نویسنده کتاب شکست شاهانه که آقای اسماعیل زند و خانم بتول سعیدی آن را ترجمه کرده‌اند در تحلیلی از واقعه ۱۷ شهریور آورده است: «بعد از این قتل عام بسیاری از ایرانیان به صف مخالفین رژیم پیوستند و آنان که در صف مخالفین بودند به خواسته‌هایشان افزودند. برای اولین بار رهبران مذهبی میانه‌رو اظهار داشتند که قتل عام میدان ژاله نشان می‌دهد که اصلاح رژیم پهلوی غیرممکن است و شاه می‌بایست برود…»
۱۷ شهریور به عنوان یک نماد پیروزی و اسطوره‌ای درآمد و چهره واقعی رژیم پهلوی را به مردم و جهانیان نشان داد که برای حفظ قدرت پاسخ مردم انقلابی را با گلوله می‌دهند. مردمی که به صورت خانوادگی با زن و فرزند به میدان آمده بودند و زنانی که با کودکان در آغوش شهید شدند؛ نوجوانانی که در مقابل چشم والدین به زمین افتادند و در خون خود غلطیدند، پیران عصا به دستی که به سختی روی پای خود راه می‌رفتند و توان فرار نداشتند و این جنازه‌ها همراه با مجروحین با قساوت به داخل ریوهای ارتشی پرت می‌شدند تا به سرعت آثار این قتل عام پاک شود و خبرنگاران و عکاسان نتوانند از عمق جنایت پرده‌برداری کنند.
پیر بلانشه می‌نویسد: «ماجرای میدان ژاله شهر به شهر در ایران تأثیر می‌گذاشت و کشته‌شدگان جمعه‌ی سیاه پرچمداران جنگ عرفانی علیه شاه می‌شوند…
این نویسنده در ادامه تحلیل خود آورده است: «پس از کشتار میدان ژاله، انقلاب راویان خود را یافته، خبرها شهر به شهر، مسجد به مسجد کشور را طی می‌کنند تا سرگذشت نبرد ملتی دست خالی با مستبدی خونخوار را بسازند. برگشتی خارق‌العاده است. ملت به صورت قهرمان در می‌آید و شاه به صورت فردی که تمام بدی‌ها ناشی از اوست…»
شریف امامی که خود را پیروز میدان می‌دید در جمع هیأت دولت در ۲۱ شهریور گفت: «برابر گزارش‌هایی که اکنون می‌رسد آرامش نسبی در سراسر کشور به وجود آمده است و امیدواریم به زودی نظم کامل به نحوی برقرار گردد که موجبات ناراحتی مردم کاملاً برطرف شود.»
اما چیزی نگذشت که این امید بر باد رفت و خشم مردم به صورت اعتصاب در صنعت نفت بروز کرد و به سرعت گسترش یافت و دولت را با بحرانی جدید مواجه کرد.
نیکی آر.کدی نویسنده ریشه‌های انقلاب ایران در خصوص این اعتصابات چنین نوشته است: «چند روز پس از آنکه کارکنان نفت جنوب در اهواز به اعتصابات پیوستند، این اعتصابات در سرتاسر صنعت نفت و صنایع دیگر دولتی گسترش یافت به طوری که در ماه اکتبر میزان تولید نفت به سطح ۵/۱ بشکه در روز رسید…»
به علت محاصره بیت امام خمینی (ره) در اول مهرماه تظاهرات خونین و اعتراضات مردمی در سرتاسر کشور گسترش یافت. در پانزده مهرماه که این اعتراضات به اوج خود رسید و نیروی جدیدی به نام دانش‌آموزان وارد صحنه شدند تعادل را به نفع امام خمینی به هم زد و موجبات سقوط دولت شریف امامی را فراهم کرد.
در ۱۹ شهریور ۵۷ اعتصاب بازار در شیراز موجب شد آیت‌الله شهید دستغیب مرحوم سید مجدالدین مصباحی و شیخ صدرالدین حائری دستگیر شوند و جامعه روحانیت شیراز با صدور اطلاعیه‌ای تا اطلاع بعدی عزای عمومی اعلام کرد.
در ۲۰ شهریور در شیراز اعتصاب بازار و اعتصاب کارگران کارخانه بریجستون صورت گرفت و همزمان در شهرهای دیگر ایران بازاریان دست به اعتصاب زدند.
در ۲۲ شهریور در شهرستان‌های فارس از جمله فسا، استهبان و شیراز مغازه‌ها تعطیل شدند و در ۲۳ شهریور مغازه‌داران و بازاریان نی‌ریز، کازرون، جهرم و فسا محل کسب خود را تعطیل کردند.
بر اساس اسناد انقلاب اسلامی که در جلد پنجم کتاب انقلاب اسلامی «زمینه‌ها» چگونگی و چرایی تألیف روح‌الله حسینیان ذکر آن رفته تا ۱۷ مهرماه ۵۷ اعتصابات و اعتراضات سراسری در شهرها و بعضاً روستاهای ایران ادامه داشته است که از تبعات کشتار ۱۷ شهریور مایه می‌گرفت.
این مقطع از تاریخ انقلاب اسلامی ایران تا به آن حد اهمیت دارد که بسیاری از نویسندگان، تحلیلگران، سیاسیون و روزنامه‌نگاران داخلی و خارجی آن را نیروی محرکه دوم و انفجاری عظیم تلقی کرده‌اند.
واقعه‌ای که سخنان امام خمینی (ره) را در خصوص استبداد شاهنشاهی و جنایات و محمدرضا شاه به اثبات رساند و وقایع بعدی از جمله محاصره‌ی بیت امام، خروج امام از عراق و نهایتاً ورود ایشان به ایران، پیروزی نهایی انقلاب اسلامی را در پی داشت. روان شهدای ۱۷ شهریور میدان ژاله (میدان شهداء) تهران شاد و خداوند آنان را در جوار رحمت حق قرار دهد.
و در پایان مرور خاطرات و نوشته‌های تاریخی روزگار انقلاب ما را بیش از پیش بیدار خواهد کرد که نسل سومی و چهارمی امروزین ما بدانند این انقلاب به چه بهایی به دست آنان رسیده و چه عزیزانی برای تحقق آرمان‌های ملی و مذهبی تا پای جان مبارزه کردند، در شکنجه‌گاه‌های رژیم ستمشاهی شهید شدند و یا در میادین مبارزه سینه را مقابل گلوله‌های شاه سپر کردند تا خون بر شمشیر پیروز شد.
وقایع انقلاب اسلامی ایران بن‌مایه‌ای گرانقدر از نهضت عاشوراییان است که در ایران به ثمر نشست.
والسلام