یادداشت الف.بیدار ۲۷ دی ۱۳۹۹
بزرگداشت ایام فاطمیه

در مورد علل گرایش ایرانیان به تشیع و علاقه به خاندان اهل بیت پیامبر (ص) دیدگاه های گوناگونی وجود دارد که همه ی آنها در یک راستا نیستند اما اگر بخواهیم به دنبال ریشه ای تاریخی برای تشیع سیاسی و و عقیدتی باشیم باید بگوییم . فرزانگان و آزادیخواهان ایرانی در عهد ساسانی به دلیل حاکمیت نظام طبقاتی که روحانیون زرتشتی نیز یکی از مولفه های اصلی آن را تشکیل می دادند و به توجیه کننده ی ظلم شاهان تبدیل شده بودند ، به دنبال ایجاد تغییر و رهایی از این وضعیت بوده و حتی پیش از ظهور اسلام تلاش می کردند با درآمیختن آیین مهرپرستی و کیش زرتشتی با آیین مسیح که به ظهور مزدکیان و مانویان انجامید دگرگونی هایی ایجاد کنند که توفیق چندانی نیافتند . به همین دلیل عده ای از آنها برای در امان نگه داشتن جان خود مهاجرت کردند که سلمان فارسی یکی از آنها بود ؛ به هر حال نارضایتی از نظام طبقاتی که روحانیون زرتشتی حامی آن بودند در میان نیروهای نظامی رواج داشت . در جریان جنگ قادسیه حدود چهارهزار نفر از ایرانیان که آیات قرآنی مربوط به لزوم رعایت برابری و مساوات بین انسان ها به گوششان رسیده بود و از ساسانیان هم دل خوشی نداشتند ، پس از چندین جلسه گفت و شنود با فرماندهان اعراب تصمیم گرفتند به شرطی که در انتخاب محل سکونت و انتخاب قبیله ی هم پیمان و فعالیت های متعارف در امور اجتماعی آزاد باشند و حقوق انسانی آنها مانند ساکنان سرزمین های تحت حاکمیت اعراب رعایت شود از سپاه ایران جدا شده و به اعراب بپیوندند . اعراب پذیرفتند و چنین امری اتفاق افتاد . تردیدی نیست که جدایی این عده که از ناراضیان و افراد آزادمنش بودند ضربه ی روحی بزرگی به لشکر ایران وارد کرد و نهایتا به شکست ایرانیان و به تصرف درآمدن بخش های غربی سرزمین ایران و سقوط تیسفون منجر گردید . پس از این واقعه اعراب تحت تاثیر تعصب عربی و قبیله ای به قولی که به این عده از ایرانیان داده بودند عمل نکردند و بدرفتاری با موالی یعنی همین عده از ایرانیان مهاجر به سرزمین های تحت نفوذ اعراب ، خصوصا در پایان دهه ی دوم هجری به بعد رو به فزونی گذاشت . به طوری که از ایرانیان زن می گرفتند اما به آنان زن نمی دادند و سهم آنان از بیت المال نیز با اعراب یکسان نبود و به آنان اجازه ی امامت جماعت هم نمی دادند و حق ورود به مدینه النبی هم نداشتند و بیشتر کارهای سخت را هم به آنها واگذار می کردند . در زمان خلافت حضرت علی (ع) ایشان چنین رویه ای را ناپسند توصیف کرد و هم در بحث تقسیم بیت المال و هم در امر واگذاری امور متناسب با تخصص و توان افراد تفاوتی بین ایرانیان و اعراب قائل نبود و همین امر موجب پیوند عاطفی ایرانیان با اهل بیت خصوصا علی (ع) گردید و زمینه های پی ریزی تشیع سیاسی را فراهم کرد .
ناگفته نماند که هم سلمان فارسی و هم ایرانیان مقیم یمن در زمان حیات پیامبر اکرم (ص) از بذل انواع کمک های راهبردی و تعیین کننده به برای نشر و توسعه ی جغرافیای اسلام فروگذار نکردند و چون اهل یمن توسط علی ابن ابی طالب که سفیر پیامبر به آن سرزمین بود با اسلام آشنا شدند و یمن در آن زمان تحت نفوذ ایرانیان بود ، این علاقه و دلبستگی دلایلی منطقی داشت . ناگفته نماند ، افسران عالیرتبه ی ایرانی که برای انجام ماموریت به سمت سرزمین های جنوبی و جنوب غربی می رفتند و همچنین بازرگانان ایرانی با مبانی اسلام بیگانه نبودند و لذا نمی توان گفت که اسلام آوردن همه ی ایرانیان با زور شمشیر بوده است . هر چند تداوم حمله به سرزمین ایران و تفاوت قائل شدن بین ایرانیان و اعراب و برخی رفتارهای خشونت آمیز توسط اعرابی که برای به دست آوردن غنیمت وارد جنگ شده بودند و ایجاد تنگناهای معیشتی و اقتصادی از سوی فرمانروایان تعیین شده از سوی اعراب برای کسانی که به زرتشتی پای بند مانده و اسلام نیاورده بودند ، قابل توجیه نبود و آثار منفی زیادی بر جای گذاشت ! بعدها به مرور برای ایرانیان روشن شد که بین اسلامی که قرآن معرفی کرده و اسلامی که خلفا خصوصا خلفای عباسی و اموی به خورد ساکنان سرزمین های اسلامی می دادند تفاوت زیادی وجود دارد . در واقع می توان گفت تلاش برخی از اندیشمندان در سرزمین های ایران ، مصر و یمن که بعدها هر کدام به پایگاه هایی برای نشر اسلام تبدیل شدند برای مشخص کردن تفاوت میان اسلام راستین و اسلامی که خلفا از آن دم می زدند به ظهور شاخه های گوناگون تشیع سیاسی و عقیدتی انجامید . قتل خلیفه ی سوم نشانه ی بروز نارضایتی ها در سرزمین های فتح شده بود که بعدها در اشکال گوناگون نمود پیدا کرد و به شکل گیری کانون های مقاومت در یمن ، ایران ، عراق عرب و مصر انجامید . جمعیت شیعیان مخالف با شیوه ی فرمانروایی خلفا و رویکرد به علویان که در آن زمان به دنبال حق خود به دلیل خویشاوندی نزدیک با پیامبر و برخورداری از صلاحیت های علمی و معنوی بودند ، جنبش های جانبدارانه ای را در ایران سامان داد که شخصی مانند مامون ، مکارانه از چنین پتانسیلی برای مقابله با برادر خود امین بهره برد و زمانی که به هدف خود رسید او و جانشینانش اغلب علویان که به تصور برخورداری از امنیت بیشتر به ایران آمده بودند را قتل عام کرد و امامزاده گانی که در ایران مورد تکریم هستند نیز بیشتر محل دفن همین مهاجرین و سادات علوی است. هر چند از لحاظ اعتبار و سندیت در یک رتبه قرار ندارند ولی معروفترین آنها به کانون گردهمایی شیعیان و شکل گیری حوزه های علمیه تبدیل شده اند
رد زمینه های ظهور تشیع سیاسی در تاریخ تقریبا قابل پیگیری است اما چارچوب های نظری سنگ بنای تشیع اعتقادی منهای منابع برجای مانده نظیر نهج البلاغه و صحیفه ی سجادیه ،ماجرای غدیر و نهضت کربلا و …. بیشتر در بازه ی زمانی افول امویان تا ظهور عباسیان فراهم گردید یعنی دقیقا در سالهایی که شیعیان در بیان اعتقادات خود با موانع زیادی روبرو نبودند از این فضا برای نشر اعتقادات خود استفاده کردند.
شیعیان تا زمانی که نتوانستند حکومتی تشکیل دهند ، هویت خود را در چند رویداد تاریخی مهم از غدیر گرفته تا کربلا و ایام فاطمیه و بزرگداشت این ایام جستجو می کردند اما اندیشمندان و علمای شیعی از هر فرصت تاریخی خصوصا زمان بر سر کار آمدن آل بویه ، حمله ی مغول ، حکومت صفویان و … برای تبیین آبشخور اندیشه های شیعی و مبانی کلانی و فقهی بهر بردند و بسیاری از آیین های برجای مانده مربوط به شیعیان میراثی است که در چنین بازه هایی ساماندهی و برنامه ریزی شده و پس از گره خوردگی به مولفه های دیگر جلوه گری کرده است که بزرگداشت ایام فاطمیه یکی ازنمونه های آن است .بزرگداشت ایام فاطمیه برای شیعیان از این نظر حائز اهمیت است که از منظر نظریه پردازان شیعی می تواند نقطه ی آغازین ایجاد دو دیدگاه متفاوت نسبت به جانشینی پیامبر باشد و به عنوان دستاویزی قوی تبیین کننده ی ظهور اندیشه ی تشیع اعتقادی پیش از ظهور تشیع سیاسی باشد ؛ به همین دلیل نحوه ی برگزاری آن در طول تاریخ نیز با میزان قدرت سیاسی و میدان داری شیعیان ارتباطی تنگاتنگ داشته است .