سرمقاله سردبیر اسماعیل عسلی ۳ مهر ۱۴۰۰
از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴

وقتی از بلندی های پیرامونی کلان شهرها و شهرستان ها به خانه های تراس دار ساخته شده برای زندگی نگاه می کنیم درمی یابیم که تفاوت هایی اساسی با خانه های واقع شده در بافت های تاریخی دارند . این تفاوت ها در کلان شهرها بیشتر خود را نشان می دهند . در بافت های قدیمی محله محوری برجستگی بیشتری دارد . فاصله ی محله ها از بازار اصلی شهر ، فاصله خانه ها با مساجد و همچنین آب انبارها ، سقاخانه ها ، بازارچه های محلی ، تکیه ها ، نانوایی و بقالی ، باریکی کوچه ها و هم سطحی پشت بام ها و همه و همه نشان دهنده ی ویژگی هایی است که اکنون دیگر خبری از آنها نیست . ارتباط داشتن خانه ها از پشت بام به یکدیگر نشانه ای از همزیستی کم چالش و تاب آوری بالا و هواداری یا زندگی خویش محله ای بود . خانه های بزرگ با اتاق های فراوان نماد رواج پدرسالاری است . وجود مسجد در نقطه ی کانونی محله ها بیانگر بهره گیری از مسجد برای تجمع به مناسبت های گوناگون از جمله نیایش و نمازگزاری است . باریکی کوچه ها و مشترک بودن دهلیزها و دالان هایی که به چند خانه ختم می شود از زندگی ساکنان خویشاوند خبر می دهد . استفاده از دو در برای یک خانه و وجود اندرونی و بیرونی بیانگر تاکید بر مناسبات و تعاملات در چارچوب های شرعی است که بیشتر در میان متشرعین و معتمدین محلی رایج بوده است و زنان و دختران در اندرونی که از راه دیگری به آن وارد می شدند در معرض نگاه افراد و مراجعین نبودند و ملاحظاتی از این دست که روی شکل و شمایل خانه ها و اتاق ها تاثیر بسزایی داشت . در حال حاضر نه اصراری و نیازی به وجود چنین مناسباتی است و نه جمعیت کلان شهرها و حتی شهرستانها تناسبی با رویکردهایی از این دست دارد . امروزه اگر کسانی به دنبال احیای خانه هایی با این سبک و سیاق باشند ، صرف نظر از این که با استقبال عامه مردم روبرو نمی شوند بلکه محدودیت زمین و نهادینه شدن خانه های هسته ای با یک زن و شوهر و یکی دو فرزند تناسبی با اینگونه ساخت و سازها ندارد اما موضوع مهم این است که وقتی با رسوبات فرهنگی باقی مانده از چنین نگاه و نگرشی می خواهیم در بلند سازه ها و پردیس های آپارتمانی زندگی کنیم با چالش های فراوانی روبرو خواهیم شد . فردی که در روستا زندگی می کرده و خانه ای با زیربنای بیش از ۲۰۰ مترمربع و حیاط و فضای بیرونی بیش از ۵۰۰ متر مربع داشته و در مزرعه ای نزدیک خانه کشاورزی و جالیزکاری می کرده وقتی به شهر مهاجرت می کند و می خواهد در واحدی ۸۰ متر مربعی زندگی کند که هر گونه صدایی از جدار نازک دیوارها به خانه ی همسایه منتقل می شود ، احساس می کند که زندانی شده است . تنوع سبک های معماری ، وجود بزرگراه ها ، بلوارها و زیرگذرها و روگذرها از یک سو و قرار گرفتن بافت های قدیمی و تاریخی در میانه ی شهرها در واقع نمادی از بی قواره گی است . بلاتکلیفی خانه های تاریخی در بافت قدیم از یک طرف پای شهرداری و میراث فرهنگی و اوقاف را برای رسیدن به تصمیمی واحد در پوست گردو قرار داده و از طرفی دیگر تلاشی برای ترمیم و همگون سازی بافت های قدیم به منظور بهره گیری در پیوند با بحث گردشگری نیز صورت نمی گیرد . عده ای همین که با گردش در کوچه های تنگ و باریک قدیمی می توانند دوران کودکی خود را مرور کنند دلخوش هستند و عده ای دیگر ترجیح می دهند به جای گسترش شهر و تحمل پیامدهای حاشیه نشینی از صدها هکتار فضای واقع شده در میانه ی شهر برای انبوه سازی استفاده کنند . وجود بقاع متبرکه و امامزاده ها در بافت قدیمی شهر ملاحظاتی را ایجاب می کند که روی ارتفاع خانه های پیرامونی تاثیر می گذارد و به همین دلیل اجازه انبوه سازی بیش از دو یا سه طبقه را نمی دهند . این روزها که مسئولین از ساخت سالانه یک میلیون مسکن در کشور خبر می دهند ناگزیر هستند نگاهی ویژه و متفاوت به بافت های فرسوده داشته باشند و یکبار برای همیشه همزمان هم محیط های پیرامونی بقاع متبرکه را که جرم خیز و آسیب دیده به نظر می رسد از این وضعیت رقت بار نجات دهند و هم راهکاری برای حفظ خانه های ارزشمند تاریخی و ترمیم آنها و تخریب خانه هایی که به مامن معتادان و دپوی مواد مخدر و اجناس قاچاق تبدیل شده را در پیش گیرند و مطمئن باشند که دگرگونی های فرهنگی و اجتماعی اجازه بازگشت به خانه های وسیع با اتاق های متعدد و اندرونی و بیرونی را نمی دهد . هر چند حراست و ترمیم خانه های شاخص با چنین ویژگی هایی می تواند در چارچوب توسعه گردشگری گامی رو به جلو محسوب شود اما نباید فراموش کنیم که هر خانه ای با هر خصوصیتی قبل از هر چیز باید امن باشد . وقتی بافت قدیمی شیراز را با بافت قدیمی اصفهان و یزد و کاشان مقایسه می کنیم به این نتیجه می رسیم که در اینجا با فضایی مخوف و قرنطینه شده مواجه هستیم و رواج برخی ناهنجاری ها در بافت قدیم شیراز آفتی برای گردشگری مذهبی است . از زمان فعالیت شوراهای اسلامی در کلان شهر شیراز مردم منتظر هستند ببینند تکلیف بافت تاریخی و قدیمی شیراز در کدام دوره از فعالیت شورای شهر به سامان می رسد و از بلاتکلیفی بیرون می آید . در این دوره شوراهای اسلامی خصوصا در کلان شهرها با ترکیبی مشابه مجلس شورای اسلامی و دولت از امتیاز همسویی برخوردارند و بهتر از اعضای شوراها در دوره های قبلی می توانند مصوبات خود را اجرایی کنند . لذا انتظار می رود که در سال ۱۴۰۴ شاهد تحویل کلان شهری متفاوت با شیراز ۱۴۰۰ به شورای بعدی باشیم .