سرمقاله محمد عسلی ۴ آبان ۱۴۰۰
کاپیتولاسیون در ایران

فردا مصادف است با سالگرد اعتراض امام خمینی علیه پذیرش کاپیتولاسیون در سال ۱۳۴۳ از این رو بر آن شدیم مروری داشته باشیم بر تاریخچه کاپیتولاسیون در ایران و بررسی مختصر علل و عوامل پذیرش چنین قرارداد ننگ آوری.
و اما بعد:
امتیاز کاپیتولاسیون یا حق قضاوت کنسولی به علت ضعف پادشاهان قاجار و محمدرضا پهلوی در مقاطعی از تاریخ، توسط این دو سلسله پادشاهی به کشورهای خارجی از جمله روسیه، انگلستان و آمریکا، طی معاهده های استعماری داده شده که در طی تاریخ تحولات سیاسی، بعضا نقض و یا باطل شده است.
در سال ۱۸۲۶ الی ۱۸۲۸ که عباس میرزا نایب السلطنه در جنگ با روس ها شکست خورد، طی عهدنامه ترکمانچای در فصل هفتم، هشتم و نهم معاهده که به مسائل حقوقی و جزایی اتباع روسیه در ایران مربوط می شود حق قضاوت کنسولی به روس ها داده شد. در واقع همان قراردادی که بین دولت های اروپایی و عثمانی در مورد مسیحیان بسته شده بود دولت روسیه آن را برای همه افراد روس به ایران تحمیل کرد.
به این معنی که هیچ فرد ایرانی اجازه نداشت در هر شرایطی به ساختمان یک روس در ایران وارد شود و افراد آن را به علت جنایت یا تخلفات بر علیه ملت ایران بازداشت و محاکمه نماید و آنها می باید توسط دولت روسیه و قوانین خودشان محاکمه و مجازات شوند.
این رویه موجب شده بود که روس های مقیم ایران آزاد باشند هرگونه جنایت و یا اعمال غیرقانونی را بر علیه ملت ایران اعمال نمایند.
آثار مخرب کاپیتولاسیون تا آنجا ادامه یافت که محمدعلی شاه قاجار و خانواده اش هم که تابعیت روسیه داشتند از محاکمه و مجازات در ایران معاف باشند.
روس ها با این استدلال که محمدعلی شاه قاجار طی قرارداد کاپیتولاسیون چون تابعیت روسیه را دارد نباید در ایران محاکمه شود به ایران لشکرکشی کردند تا آنجا که محمدعلی شاه به سفارت روسیه پناهنده شد و حقوق سالانه هشتاد هزار دلاری از دولت روسیه دریافت نمود و به اُودسا رفت.
بعد از پیروزی انقلاب کمونیستی در روسیه شوروی(۱۹۱۷) لنین قراردادهای استعماری تزار روس را ملغی نمود از جمله قرارداد ترکمانچای را، لذا در سال ۱۹۲۰ حسن پیرنیا نخست وزیر وقت ایران هیأتی را به مسکو فرستاد تا درباره رابطه ایران و کشور نوبنیاد شوروی گفتگو کند.
در تاریخ ۲۶ فوریه ۱۹۲۱ در زمان نخست وزیری سید ضیاء طباطبائی قراردادی بین ایران و شوروی به امضاء نمایندگان دو دولت رسید که طی آن حقوق کاپیتولاسیون برای شهروندان روس در ایران لغو شد اما حق قضاوت کنسولی برای دیپلمات های روسیه و سفارتخانه روس در ایران به جای ماند. پس از شکست ناصرالدین شاه در جنگ هرات (۱۸۵۶) طی معاهده پاریس که بین ایران و انگلستان امضاء شد و هرات از خاک ایران جدا گردید، امتیاز کاپیتولاسیون به اتباع انگلستان که در ایران بودند نیز داده شد.
در زمان رضاشاه که قوانین سکولار جایگزین قوانین شرعی شد، رضاشاه با این استدلال که چون قوانین سکولار مشابه قوانین خارجی در ایران مصوب شده می تواند قوانین ویژه را برای اتباع خارجی لغو کند در سال ۱۳۰۷ رضاشاه کاپیتولاسیون را برای همه اتباع خارجی لغو کرد اما در سال ۱۳۴۳ و در زمان سلطنت محمدرضا شاه پهلوی با فشار آمریکائی ها کاپیتولاسیون برای اتباع آمریکائی در ایران به ویژه مستشاران نظامی به تصویب مجلس شورای ملی رسید که اعتراض مردمی و احزاب مخالف از جمله حزب زحمتکشان به رهبری دکتر بقایی کرمانی را در پی داشت.
امام خمینی جلسه ای با حضور علمای مذهبی قم تشکیل داد و نمایندگانی را به شهرها برای اعتراض به این قانون فرستاد.
در چهارم آبان ۱۳۴۳ امام خمینی طی سخنرانی اعتراضی، قانونی را که مورد تصویب مجلس شورای ملی قرار گرفته بود زیر سئوال برد و آن را احیای کاپیتولاسیون در ایران عنوان کرد. نمایندگانی که به این قانون رأی داده بودند را نمایندگان مردم ندانست و بیانیه ای با این مضمون منتشر کرد «هر گرفتاری که ملت ایران و ملل مسلمان دارند از اجانب است، از آمریکاست، ملل اسلام از اجانب عموماً و از آمریکا خصوصا متنفر است» و از مردم و دانشجویان و طلاب خواست که سکوت نکنند، اعتراض کنند.
پس از این سخنرانی روح الله خمینی در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۴۳ دستگیر و متعاقبا به ترکیه تبعید شد.
با پیروزی انقلاب اسلامی، قانون اجازه استفاده مستشاران نظامی آمریکائی از بند دوم کنوانسیون وین در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۸ توسط نظام جمهوری اسلامی ایران لغو گردید.
منابع:
۱-کتاب حق قضاوت کنسولی «کاپیتولاسیون» از انتشارات مؤسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی
۲-حقوق بین المللی خصوصی نوشته دکتر عبدالله معظمی
۳-کاپیتولاسیون در «یوتیوب»