سرمقاله “محمد عسلی” ۳۰ آبان ۱۴۰۰
بلای خشکسالی ها

آب که بعضی از فلاسفه آن را ماده المواد نامیده اند یکی از اصلی ترین عنصر لازمه حیات انسان، حیوان و گیاه هست. آب، هوا و نان سه رکن نیاز برای زیستن و زندگی کردن است که همه در یک کلمه خلاصه می شوند «آب».
تمام تمدن های کهن سرزمین ها در کنار رودها و رودخانه ها بنا شده اند به گونه ای که هر جا جوششی از چشمه ها بوده و یا روان آبی در دسترس، انسان در کنار آن خیمه زده و اسکان یافته است از این روست که باران را نعمت الهی و رحمتی از آسمان و اراده ای متعالی از خداوند دانسته اند و اهمیت آن بس که در قرآن آمده «و انزلنا من السماء ماء…»
[فرو فرستادیم از آسمان آب را…]
در طول حیات بشر از آغاز تا به اکنون زمین شاهد خشکسالی های مقطعی و یا طولانی مدت بوده است چنانکه در روایت های تاریخی شعرای مشهور ایران از جمله سعدی با هنرمندی و ظرافتی خاص به ذکر خشکسالی ها و توصیف وضع و حال مردم در ایام بی بارانی پرداخته اند از جمله این شعر معروف:
«یکی خشکسالی شد اندر دمشق
که یاران فراموش کردند عشق
چنان آسمان بر زمین شد بخیل
که لب تر نکردند زرع و نخیل
نجوشید سرچشمه های قدیم
نماند آب، جز آب چشم یتیم
نبودی به جز آه بیوه زنی
اگر برشدی دودی از روزنی
نه در کوه سبزی نه در باغ شخ
ملخ بوستان خورد و مردم ملخ…»
مرتضی راوندی در کتاب تاریخ اجتماعی ایران می نویسد که قحطی ناشی از کم آبی در ایران سابقه ای طولانی و چند هزار ساله دارد. یکی از قحطی های مطرح تاریخی که ذکر خلاصه آن در ادیان ابراهیمی آمده و در قرآن هم به شرح آن پرداخته شده قحطی معروف مصر در زمان حضرت یوسف است.
در تاریخ طبری هم آمده که در زمان زمامداری فیروز ۷ سال متوالی ایران با خشکسالی و قحطی دست و پنجه نرم کرده چنانکه رودخانه ها، چشمه ها و قنات ها خشک شده و باغ ها و درختان بی ثمر گشته رستنی ها و بیشه ها و دشت ها و… همه از میان رفته حتی پرندگان و درندگان هم مرده اند.
روایات تاریخی زیادی از خشکسالی های زیانبار و قحطی آور در تاریخ معاصر ایران هم نقل شده که ذکر آنها موجب افزایش نوشتاری می شود که از حوصله خوانندگان به دور است.
و اما بعد؛
روز پنجشنبه شاهد حضور گسترده مردم اصفهان در میانه و اطراف زاینده رود خشک بودیم. کشاورزان و مردم اصفهان از خشکی زاینده رود گله مند بودند و از مسئولان می خواستند چاره ای بیاندیشند که دوباره آب در زاینده رود روان گردد.
دولت هم به درد چه کنم گرفتار است. زیرا چهار استان خوزستان، اصفهان، یزد و چهارمحال و بختیاری همه در خشکسالی های چند سال اخیر درد بی آبی برای زراعت دارند و دولت راهی جز این ندارد که ابتدا آب مورد استفاده مردم را تأمین کند. اگر چون سالهای قرون گذشته با نیروی برق و راه اندازی تلمبه خانه ها مردم و دولت نمی توانستند آب را از اعماق زمین بیرون آورند چه بسا در سالهای گذشته هم، مردم بسیاری از بی آبی و قحطی می مردند چنانکه در سالهای ۱۲۵۰ و ۱۲۴۹ شمسی خشکسالی و قحطی بزرگی موجب مردن میلیون ها نفر در ایران شد.
امروز در سایه فنآوری های نوین، ایران توانسته است از خشکسالی های سالهای اخیر جان سالم به در برد هرچند کاهش محصولات کشاورزی و باغی ناشی از کم آبی یا بی آبی گرانی ارزاق عمومی را رقم زده و درآمد کشاورزان را کاهش داده است. در همین تابستان که روستاهای استان های جنوبی با کمبود آب آشامیدنی روبرو شدند دولت مجبور شد به وسیله تانکر آب را به روستاها برساند اما علاج درد بدین وسیله برای همه امکانپذیر نیست.
برای پیشگیری از این بلای جانکاه نخست باید فرهنگ سازی شود که مردم در مصرف آب صرفه جویی کنند و قدر آن را بدانند.
دو دیگر آنکه برای سالهای خشکسالی و کم آبی انتقال آب شیرین شده از خلیج فارس با شدت و فوریت بیشتری به نقاط بی باران و یا کم باران در دستور کار قرار گیرد و نهایت اینکه در مصرف آب رودخانه ها، برای کارخانجات و صنایع تدبیری بیاندیشند که موجب کاهش آب مصرفی کشاورزی نشود.
هرچند احداث سدهای بزرگ و ذخیره سازی آب های روان رودخانه ها یکی از راهکارهای مهم و سنتی گذشته و حال است و اگر این سدها نبودند مردم با مشکلات زیادی مواجه می شدند اما هنوز هم بحران کم آبی به علت چند برابری جمعیت و نحوه مصرف آب زنگ خطر همیشگی برای تأمین آب بیشتر است.
متأسفانه بیشتر مردم ما هنوز هم به اهمیت آب و کمبود آن پی نبرده اند و مصرف بی رویه آن ادامه دارد چنانکه در هر خانه ای چشمه ای روان توسط لوله ها آب در دسترس همگان به هر میزان است و به قولی «قدر عافیت کسی داند که به عقوبتی گرفتار آید.»
ذخیره سازی آب آشامیدنی در تانکرهای روی پشت بام ها را اگر جمع و تقسیم کنیم خود به سدی پرآب ماننده اند که به هر شبانه روز پر و خالی می شوند.
نتیجه آنکه به هر میزان فنآوری های جدید موجب مصرف بیشتر آب شده اند به همان نسبت می باید از این فنآوری ها برای انتقال و تأمین آب اقدام نمود. در اخبار سالیان گذشته خواندیم که وقتی ژاپن با کاهش باران مواجه شد هر خانواده ژاپنی به هنگام باران خود را موظف کردند از طریق پهن کردن پلاستیک به جمع آوری آب باران بپردازند.
انسان وقتی مجبور شود با مدیریت می تواند نیازهای خود را از راه های مختلف تأمین کند. مدیریت آب یکی از مهم ترین و اساسی ترین کارهایی است که دولت باید برای آن برنامه ریزی داشته باشد، وقتی از مردم می خواهیم که به فرزندآوری برای پیشگیری از پیری جمعیت روی آورند باید در تأمین آب، خوراک، مسکن، آموزش و پرورش و بهداشت آنها هم برنامه داشته باشیم.
زمانی که هر خانواده ای ۷ الی هشت فرزند یا بیشتر داشتند و آنها را در صحرا و بیابان رها می کردند تا قوت لایموتی گیر آورند و به گونه دیگر جانداران زندگی کنند گذشته است. سطح توقعات در زندگی روستایی هم بسیار بالا رفته تا چه رسد به زندگی در شهرها.
فاصله های دور و دراز مکانی، وجود اتومبیل را یک ضرورت برای همگان ایجاد کرده و کمبود زمین خانه سازی را در ارتفاع رقم زده است. انسان ها می توانند با آلودگی هوا بسازند اما از بلای خشکسالی ها و بی آبی جان سالم به در نمی برند.
بسیاری از لوله ها در زیر زمین پوسیده و نشت آب دارند که درصد بالایی از آب های بهداشتی به زمین فرو می روند و احتمال نفوذ فاضلاب در لوله هاست. با آب بهداشتی بسیاری از مردم باغچه ها و درختان را آب می دهند و یا به شستشوی حیاط خانه و اتومبیل می پردازند. هرزروی آب بعضا از طریق فرسودگی و شکستگی لوله ها در خیابانها و کوچه ها دیده می شود. حمام های خانگی بخش عمده ای از مصرف آب خانگی را به خود اختصاص می دهند. با فرهنگ سازی می توان مردم را نسبت به مصرف بهینه آب مقید نمود.
نرخ آب مصرف خانگی در ایران نسبت به سایر کشورها نرخ بسیار پائینی است از این رو کمتر در مصرف آب رعایت می شود. هرچند با توجه به وضعیت مالی مردم نباید نسبت به افزایش حامل های انرژی اقدام نمود اما می توان زنگ های خطر را به صدا درآورد.
لایروبی سدها یک ضرورت است که سالیانی است به دست فراموشی سپرده شده و از اصلاح و بازسازی لوله های آبرسان غفلت شده است.
در توالت های فرنگی هم آب بیشتری نسبت به توالت های ایرانی مصرف می شود و مسائلی از این قبیل روی مصرف بیشتر آب تأثیر گذاشته اند.
آنچه مهم است اینکه بلای خشکسالی قابل پیشگیری است امید که دولتمردان کشور به این مسئله توجه کنند.
والسلام