یادداشت سردبیر
اسماعیل عسلی
قانون مداری به یاری سامانه های هوشمند
وظیفه تنظیم مناسبات اجتماعی به گونه ای که چالش ها، مشاجرات لفظی و برخوردهای فیزیکی را به حداقل برساند و مشوق شهروندان برای رفتارهای کم هزینه باشد صرفاً بر دوش یک نهاد یا سازمان نیست. گاهی اوقات ساختار کلی شهر، عرض و طول خیابان ها، کاغذبازی، کمبود وسایط نقلیه عمومی، جانمایی ایستگاه های اتوبوس شهری و تاکسی ها، وجود پارکینگ با ظرفیت بالا در نزدیکی مراکز خرید و نقاط پرتراکم شهر، نصب دوربین های مداربسته و حضور مامور انتظامی و… می تواند زندگی کم دردسرتری را برای شهروندان رقم بزند.
از آنجایی که سمت دهی به مناسبات اجتماعی و تشویق مردم به هنجارمندی از طریق کار فرهنگی زمانبری زیادی دارد، به نظر می رسد که در برخی موارد تکنولوژی بتواند با سرعت بیشتری این خواسته را محقق سازد. تا چند سال پیش هر گاه وارد بانک می شدیم با ازدحام مراجعه کنندگان پشت باجه ها مواجه بودیم ضمن این که زمینه برای دور زدن مشتری ها توسط کارمندان بانک فراهم بود اما اکنون با نصب دستگاهی که نوبت را تعیین و اعلام می کند مشتریان بانک با تخمین زمان نوبت خود می توانند به مطالعه ی روزنامه یا کتاب بپردازند.
نصب دستگاه¬ های ویژه کارت پرداخت شهروندی در اتوبوس های شهری از معطلی اتوبوس ها در ایستگاه ها کاسته و مشاجرات لفظی بین رانندگان و مسافران را به حداقل رسانیده است.
خوب به یاد می آورم که در گذشته هنگام اعلام نتایج کنکور چه بلبشویی در مراکز توزیع روزنامه شهرهای بزرگ و کوچک برپا می شد و روزنامه های منتشر کننده اسامی با چه نرخ هایی به فروش می رسیدند و فردای آن روز نیز در صفحه حوادث از زخمی شدن و زد و خورد کنکوری ها بر سر خرید روزنامه خبرهایی می خواندیم. اما اکنون نتایج به صورت اینترنتی اعلام می شود و هرکسی با بهره گیری از رمزی که تنها در اختیار خودش است به سایت مربوطه مراجعه می کند و از نتیجه ی آزمونی که در آن شرکت کرده با خبرمی شود. اکنون دیگر از آن استرس عجیبی که کنکوری ها با آن مواجه بودند و از اینکه دیگران نام آنها را در روزنامه نبینند وحشت داشتند و گاه دچار افسردگی می شدند نیز خبری نیست.
اخیراً طرحی از سوی بانک مرکزی در دست اجراست که به منظور کاهش دادن تعداد چک های برگشتی و بازگرداندن اعتبار چک و همچنین پیشگیری از تراکم پرونده های مرتبط با چک های برگشتی در دادگاه ها آغاز گردیده و در نظر است که با بهره گیری از تکنولوژی هم دریافت کننده چک و هم صادر کننده آن این امکان را داشته باشند که به تمامی اطلاعات لازم برای حصول اطمینان از پاس شدن چک دسترسی داشته باشند. مسلماً موفقیت این طرح می تواند از بسیاری چالش های اجتماعی اجتناب ناپذیر جلوگیری کند.
از منظری دیگر با نهایی شدن کارت هوشمند ملی که حاوی بسیاری از اطلاعات است، شاهد تأثیرات مثبت آن در بهبود مناسبات اجتماعی خواهیم بود، در همین رابطه چه بسا این امکان وجود داشته باشد که از طریق کارت هوشمند ملی بتوان به بسیاری از اطلاعات مرتبط با فعالیت اقتصادی و موقعیت خانوادگی و اجتماعی و همچنین بهداشتی و پزشکی افراد در صورت لزوم با اجازه صاحب کارت دسترسی پیدا کرد و در مواردی چون ازدواج، مشارکت در فعالیت های تجاری، کوتاه کردن زمان گزینش برای استخدام و… مورد استفاده قرار داد و بر برخی از مشاجرات منجر به طلاق و کلاهبرداری ها نیز خط بطلان کشید.
هر چند سامانه های هوشمند به یاری جوامع انسانی خصوصاً جوامع توسعه نیافته آمده اند تا مناسبات اجتماعی و اداری آسیب پذیر آنها را بهبود بخشند اما همواره کسانی هستند که برای دستیابی به نتایج کار و فعالیت دیگران و دست اندازی به حقوق مردم با بکارگیری ترفندهای رایانه ای، هوش و ذکاوت خود را در مسیرهای خلاف به کار می گیرند و حتی بر سر ماشین های هوشمند هم کلاه می گذارند اما عموم مردم با چشیدن مزه آرامش در سایه ی قانون مداری به آن تن می دهند و خو می گیرند و تدریجاً عمل به قانون به بخشی از مطالبات آنها تبدیل می شود.
روند هوشمند سازی مناسبات اداری و اجتماعی و امور شهری با افزایش تعداد تحصیلکرده ها افزایش چشمگیری خواهد داشت و امید می رود که در سایه ی این حرکت، شاهد ترمیم برخی رفتارها که از منظر قانون هنجار محسوب می شوند و برخی آن را زرنگی تلقی می کنند باشیم رفتارهایی نظیر فرار مالیاتی، شانه خالی کردن از پرداخت عوارض، کاهلی در پرداخت دیونی که کسبه و مستاجران به اداره اوقاف دارند، تخلف های ساختمانی و تجاوز به حریم جاده ها، رودخانه ها و جنگل ها و مراتع و همچنین از بین بردن فضای سبز و… برای یک جامعه ی در حال توسعه مانع بزرگی به حساب می آید و با ابزارهای قانونی، سامانه های هوشمند و همچنین برخورد جدی قضایی با خاطیان باید جلوی آن ایستاد.
به نظر می رسد تنها چیزی که نمی توان با بهره گیری از سامانه های هوشمند به نهادینه شدن آن کمک کرد، شایسته سالاری است. در این زمینه ملاک ها و معیارها، مناسبات طبقاتی، رانت های گوناگون، بی تدبیری ها و برخی ملاحظات غیر قابل توجیه و سفسطه آمیز تعیین کننده هستند و چون سامانه های هوشمند پس از دریافت شاخص ها و اطلاعات و معیارهای کلیدی عمل پردازش را انجام می دهند لذا می توان گفت که سامانه های هوشمند مطیع و پیرو معیارها هستند و برای تحقق این مهم ما نیازمند درکی متعالی از معنا و مفهوم ملت و دولت هستیم و تمامی مؤلفه های تأثیرگذار و کلیدی باید به چنین درک مشترکی برسند تا بتوان امانتدار خوبی برای بیت المال بود و با سرافرازی به پرسش های تاریخ پاسخ داد.