یادداشت سردبیر
اسماعیل عسلی
تصویر جهان در آیینه ی خاورمیانه
در هم تنیدگی اهدافی که در مناسک حج دنبال می شود بدون تردید روی مذاکرات نمایندگان ایران و عربستان سعودی که با محوریت حل و فصل اختلافات دنبال می شود تأثیرگذار خواهد بود و برخلاف تصور عده ای که انتظار دارند طرف ایرانی نگاه یکسویه ای به خروجی پیگیری ها داشته باشد، به نظر می رسد که بدون در نظر گرفتن برخی ملاحظات امکان دستیابی به توافق حداقل در شرایط کنونی وجود ندارد.
قبل از هر چیز باید پذیرفت که هم ایران و هم عربستان سعودی اهدافی سیاسی و اقتصادی را در متن و حاشیه مناسک حج دنبال می کنند که با توقف روند اعزام حجاج ایرانی به حج تمتع و عمره طرفین زیان می بینند. درک این مهم با مرور روند برگزاری مناسک حج پس از پیروزی انقلاب آسان تر می شود.
پس از پیروزی انقلاب به دلیل ارتباط تنگاتنگ سردمداران همسایگان غربی، شرقی و جنوبی ایران با دو بلوک غرب و شرق، مناسک حج تنها پنجره ای بود که به روی ایرانیان در دنیای اسلام باز می شد و امکان برقراری ارتباط با مسلمانان را برای کسانی که قصد صدور فرهنگی انقلاب را داشتند فراهم می ساخت. هر چند بعدها وجود اختلافات مذهبی از یک سو و جنگ تحمیلی و نوع مناسبات سیاسی عربستان با آمریکا و غرب از سوی دیگر منجر به ایجاد محدودیت های کمی و کیفی در برگزاری مراسم برائت از مشرکین گردید و ضمن این که به مکان خاصی محدود شد، روی نحوه ی اظهار ارادت شیعیان ایرانی به خاندان اهل بیت مدفون در قبرستان بقیع نیز بی تأثیر نبود.
ایران انتظار داشت با توجه به حمایت های مالی و سیاسی و تبلیغاتی و منطقه ای که از فلسطین به عمل می آورد با استقبال کشورهای عربی از این اقدام مواجه شود، اما نه تنها این اتفاق نیفتاد بلکه عربستان از این که ایران بخواهد به عنوان پرچمدار مذهب شیعه، مناسک حج را به کانون اطلاع رسانی پیرامون وضعیت اسفبار فلسطینی ها تبدیل کند و افکار عمومی مسلمانان را به خود معطوف سازد ابراز نگرانی می کرد و اغلب کشورهای دیگر عربی نیز ترجیح می دادند که مسأله فلسطین صرفاً از طریق همگرایی های منطقه ای با محوریت اعراب دنبال شود. ضمن این که سران به اصطلاح مبارز فلسطینی که بعدها در رأس تشکیلات خودگردان قرار گرفتند نیز مایل نبودند که ایران از حد حمایت مالی به فلسطینی ها پا را فراتر بگذارد آن هم به دو دلیل یکی این که نمی خواستند با وجود کمک های مالی که از عربستان و عراق و امارات متحده عربی و لیبی و… دریافت می کردند به همسویی سیاسی با ایران متهم شوند و دیگر این که دریافت کمک های بی قید و شرط از ایران دست اعراب و سران فلسطینی را برای معاملات سیاسی با غرب و حتی اسرائیل باز می گذاشت. نزدیکی حماس به ایران نیز ریشه در اختلافات بین جناح های فلسطینی داشت زیرا پس از ایجاد شکاف بین آنها و عناصر کلیدی تشکیلات خودگردان و مشکلات مالی که پیدا کردند نمی توانستند بدون برخورداری از حمایت مالی کاری در نوار غزه از پیش ببرند کما این که بعدها بر سر موضوع حمایت ایران از بشار اسد فاصله ی خود را از ایران زیاد کردند!
موضوع دیگری که ایران و عربستان را به یک همکاری ناگزیر برای حضور حجاج ایرانی در مناسک حج سوق می دهد به گردش مالی بالای ناشی از این قضیه باز می گردد. ظرفیت بالای ایران برای اعزام حجاج حتی تا سقف یکصد هزار نفر با توجه به بالا بودن قدرت خرید ایرانیان و میل آنها به خرید اقلام خارجی که در بازار مکه و مدینه به وفور یافت می شود سود سرشاری را به جیب هتلداران، شرکت های هواپیمایی و گمرک و کسبه عربستانی وارد می کند. شایان ذکر است که میزان خرید ایرانیان از بازارهای مکه و مدینه با خرید حجاج شرق و جنوب آسیا و حتی آسیای میانه که جمعیتی بالای ۵۰۰ میلیون به مکه اعزام می کنند نیز برابری می کند، از سوی دیگر با توجه به راه اندازی کاروان ها و دفاتر اعزام حجاج به قصد تمتع و عمره در ایران برای هزاران نفراز افراد ایجاد شغل گردیده است. ضمن این که بخشی از وجوهات شرعیه تحت عنوان خمس و زکات و رد مظالم و نذر و… از طریق روحانیون کاروان ها از حجاج دریافت می شود که اگر چه امکان انتشار آمار دقیقی پیرامون آن وجود ندارد اما رقم بسیار بالایی است که صرف اداره حوزه های علمیه و انفاق و اطعام و امور حسبیه می گردد و نمی توان آن را نادیده گرفت. صرف نظر از این که متقاضیان اعزام به عمره و تمتع هر ساله میلیاردها تومان به حساب سازمان حج و زیارت واریز می کنند که سرمایه ی قابل توجهی برای کار اقتصادی محسوب می شود ضمن این که بخشی از نقدینگی مردم که به تورم دامن می زند نیز مهار می شود. از طرفی اگر چالش های کشدار بین ایران و عربستان منجر به دخالت کشور ثالثی برای اعزام با واسطه حجاج ایرانی به حرمین شریفین گردد، سلسله برنامه هایی که از طریق مدیریت کاروان ها دنبال می شد نیز منتفی می شود. ضمن این که چه بسا تداوم این وضعیت موجب بیرون کشیده شدن سپرده های متقاضیان از بانک ها گردد و بسیاری از حساب و کتاب ها را به هم بزند!
نباید از نظر دور داشت که نظام سیاسی عربستان در حال پوست انداختن است و به دنبال ایفای نقشی متفاوت در منطقه است و به همین دلیل نیازمند حمایت غربی ها و خصوصاً آمریکایی هاست که این روزها حربه ی حقوق بشر و ماجرای ۱۱ سپتامبر را دستاویز قرار داده و پادشاهی عربستان را به گوشه ی رینگ برده و زیر ضربات پی در پی فشار تبلیغاتی قرار داده اند و با توجه به این که پرونده جنایات عربستان در یمن نیز تکمیل شده زمینه برای پیشبرد طرح خاورمیانه ی جدید با هزینه عربستان و ابتکار عمل غرب در حال برنامه ریزی است و کلید آن با قرار گرفتن حزب الله در فهرست گروه های تروریستی زده شده، لذا عربستان ترجیح می دهد وانمود کند به اسرائیل نزدیک تر شده و می خواهد عملکردی نظیر مصر و اردن با این کشور داشته باشد. چنین رویکردی هزینه کشورهایی نظیر ایران و سوریه را برای حمایت از فلسطین بالا خواهد برد. اظهار نظر اخیر سران اسرائیل پیرامون بلندی های جولان از اعتماد به نفسی ناشی می شود که عربستان به اسرائیل داده است و این که مذاکره کنندگان عربستانی عدم برگزاری مراسم برائت از مشرکین را به شرایط خود برای صدور روادید حجاج ایرانی افزوده اند ریشه در چنین رویکردی دارد و بعید نیست که در آینده نزدیک طرح دو کشوری به عنوان تنها راه حل عبور از مسأله فلسطین در دستور کار اتحادیه عرب و شورای همکاری خلیج فارس قرار گیرد!!
متأسفانه حضور طولانی مدت آوارگان فلسطینی در سوریه و لبنان و اردن و مصر و برخی دیگر از کشورهای عربی از آنها ملتی سترون ساخته که وابستگی شدیدی به کمک های اقتصادی دارند، نخبگان فلسطینی در کشورهای عربی ثروتمند به کارهای سطح بالا اشتغال دارند و برخی در مناطق اشغالی زندگی می کنند و سیطره رژیم صهیونیستی را برتافته اند و عده ای آماده پذیرش صلح هستند و برخی نیز بر سر فلسطینی ماندن شهر قدس چانه زنی می کنند و شخصیت های کلیدی مؤثر در تشکیلات خودگردان نیز دنبال نابودی اسراییل نیستند و به حداقل ها راضی شده اند و به نظر می رسد که پیشنهاد برگزاری انتخابات آزاد با حضور همه فلسطینی ها و یهودی ها و مسیحی ها بلندپروازانه ترین طرح باشد که با وجود این تاکنون اسراییل و آمریکا و انگلیس به آن روی خوش نشان نداده اند.
چنین تحلیلی به این معنا نیست که آینده خاورمیانه به نوع مناسبات ایران و عربستان بستگی دارد، بلکه به این معناست که توفان اختلافات مذهبی از یکسو و بروز و ظهور گروه های تروریستی از سوی دیگر به موازات ویروس های تزریق شده به پیکره اقتصادی بازیگران کلیدی منطقه نظیر ایران و عربستان و عراق، خاکستر موجود بر سر آتش اختلافات را کنار زده و شرایط را برای هر گونه بهره برداری غربی ها و حتی روسیه مهیا ساخته و زنگ خطرتجزیه کشورها، تراژدی های انسانی، ناامنی گسترده، تغییر سیمای خاورمیانه، بسته شدن نطفه ی بسیاری از توطئه ها در بحبوحه ی مهاجرت های ناشی از جنگ، تسویه حساب های تاریخی، افراط گرایی و برهم خوردن معادلات سیاسی را به صدا درآورده و به گرمی بازار تبادل امتیازات دامن زده است. در چنین شرایطی رویکرد غیر واقع بینانه به سیاست های منطقه ای بدون احتساب هزینه های آن برای تمامی کشورهای منطقه ریسک بالایی دارد. خصوصاً این که بسیاری از صاحب نظران، جهان آینده را در آیینه ی خاورمیانه به تماشا نشسته اند.