یادداشت سردبیر
اسماعیل عسلی
یک ماه و هزار سال
ماه مبارک رمضان با همه برکاتی که برای آن سراغ داریم آخرین روز خود را سپری می کند. بر اساس آموزه های قرآنی و احادیث و روایات و همچنین سنت نبوی و سیره ی ائمه و بزرگان و اصحاب پیامبر(ص) انتظارات ما از ماه مبارک رمضان باید رابطه ی مستقیمی با عملکرد ما در این ماه داشته باشد از این رو تنها کسانی که خود را در معرض نسیم برکات رمضانی قرار می دهند به حکم “بهشت را به بها می دهند نه به بهانه” بسته به این که در مزرعه ی رمضان چه اندازه بذر پاشیده و چگونه از آن مراقبت کرده باشند، محصول برداشت می کنند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «ان لربکم فی ایام دهرکم نفحات فتعرضوا لها لعله ان یصبکم نفحه منها فلاتشقون بعدها ابدا.» (جامع الصغیر، سیوطی، ج۱‏، ص۹۵)
(همانا در طول زندگی شما نسیم هایی از سوی پروردگارتان می وزد. آگاه باشید که خود را در معرض آنها قرار دهید، باشد که چنین نسیمی سبب شود برای همیشه بدبختی از شما دور ماند).
مولوی نیز با اشاره به این حدیث شریف چنین سروده است؛
گفت پیغمبر که نفحت های حق
اندر این ایام می آرد سبق
گوش و هش دارید این اوقات را
در ربایید این چنین نفحات را
نفحه آمد مر شما را دید و رفت
هر که را می خواست جان بخشید و رفت
نفحه دیگر رسید آگاه باش
تا از این هم وانمانی خواجه تاش
باید اذعان داشت که نگاه به پاداش های معنوی با خط کش مادی راه به جایی نمی برد‏. این که ما بگوییم در ماه مبارک رمضان چند فقیر را اطعام کرده ایم یا چند مبلغ به شهرها و روستاها اعزام کرده ایم و چند بار قرآن را دوره کرده ایم و چند نوبت نماز جماعت برگزار شده و مراسم افطاری داشته ایم و در مناسبت های گوناگون جشن یا تعزیه برگزار کرده ایم، نمی تواند مبنایی تعیین کننده برای انتظارات معنوی ما باشد و این گونه گزارش ها بیشتر به درد ارائه به ادارات و سازمان ها جهت محاسبه ی هزینه ها می خورد‏. مدتی است که متاسفانه برای عبادات و مناسک مابه ازاء مادی در نظر می گیرند و برای آن امتیازاتی قائل می شوند که چه بسا روی حقوق و رتبه ی شغلی و موقعیت اجتماعی افراد نیز تأثیرگذار باشد البته جنبه ی سلبی آن در گزینش ها کاربرد بیشتری داشته و دارد‏، اما ارزیابی عبادات و مناسک از منظر خداوند با چنین معیارهایی صورت نمی گیرد و همانگونه که در قرآن کریم نیز تصریح گردیده تشخیص میزان تقوی و خداترسی انسان ها با خداوند است هر چند انسان ها بر اساس ظواهر اشخاص داوری های ناگزیری در حد بضاعت محدود حسی و علمی و عقلی دارند و در بهترین حالت ظرفیت روحی و روانی و خوشایندی خود را مبنای اندازه گیری دیگران قرار می دهند که آثار تربیتی آن را ظرف چند دهه گذشته شاهد هستیم و نیازی به توضیح ندارد‏.
علاقه ی شدید مسلمانان به نیکوکاری، اطعام مساکین، مشارکت در کارهای خیر و همچنین به جای آوردن صله ی رحم در ماه رمضان به انتظارات ویژه از این ماه بازمی گردد که حتی اگر با نگاه کاسبکارانه ای هم همراه باشد بدون پاسخ نخواهد ماند.
اگر امکان پذیر بود که افراد و نهادها و سازمان ها و تشکل های مردم نهاد در پایان ماه رمضان فعالیت های ویژه ای که با هدف کسب ثواب یا انجام وظیفه در این ماه انجام داده اند را تجمیع کرده و در یک گزارش مشترک انعکاس می دادند‏، آثار و برکات این ماه بیش از آن که نیاز به تبلیغ زبانی داشته باشد‏، بر همگان آشکار می شد. اصولاً، اشکال اساسی وارد به این گونه فعالیت ها‏، پراکندگی آنهاست به همین دلیل امکان ارزیابی دقیق از بازخورد آن نیز وجود ندارد. برای نمونه‏، با یک حساب سرانگشتی اگر فرض کنیم تنها نیمی از مردم ایران فطریه بپردازند و به ازای هر نفر حداقل ۶۰۰۰ تومان پرداخت شود ۲۴۰ میلیارد تومان جمع می شود که با آن می توان برای ۲۴۰۰ خانواده خانه ای ۱۰۰ میلیون تومانی تهیه کرد. این که گفته می شود دست خدا با جماعت است به واقعیت هایی از این دست بازمی گردد. این تنها یک نمونه از قدرت نمایی رمضان است. هر چند متأسفانه از چنین پتانسیلی در راستای کم کردن فاصله های طبقاتی به درستی استفاده نمی شود و پراکنده کاری ها فرصتی ایجاد نمی کند که حتی آمار درستی از وجوهات جمع آوری شده وجود داشته باشد. زمانی گفته می شد که با درآمد موقوفات می توان کشور را اداره کرد ولی آیا در عمل هم همین گونه است و اجاره نشین ها و کسانی که املاک وقفی را در اختیار دارند بر اساس نیت واقفان عمل می کنند. پاسخ کاملا روشن است. خیر زیرا اگر درآمد موقوفات به درستی جمع آوری و تجمیع می شد و اجاره ها به موقع و به اندازه و بر اساس ارزیابی های کارشناسانه دریافت می گردید‏، کارهای بزرگی با آن صورت می گرفت!
درعید قربان نیز که هزاران گوسفند و گاو و شتر در کشور قربانی می شود به دلیل این که بر نحوه ی به مصرف رسانیدن آن نگاه سلیقه ای حاکم است و کمتر کسی به فلسفه ی وجودی چنین مناسبتی وقوف دارد شاهد هرزروی های فراوان در این زمینه هستیم و از این فرصت بیش از آن که به خوبی بهره برداری شود مورد سوءاستفاده قرار می گیرد.
در جشن عاطفه ها نیز هر چند با نظم و انضباط بیشتری همراه است و متولی مشخصی دارد اما باز هم شاهد هرزروی هستیم و این امر نشان دهنده پایین بودن فرهنگ نظم پذیری است که سر درآبشخورهای گوناگونی دارد و جای بحث آن در اینجا نیست!
به هر حال هر چند ما با ماه رمضان خداحافظی می کنیم اما ماه رمضان هرگز و تا پایان عمر و حتی پس از آن هم ما را رها نخواهد کرد و برای تمامی رفتارها و اعمال نیک ما پرونده ای جداگانه تشکیل خواهد داد و همه چیز را به حساب ما خواهد گذاشت.
در گذشته که زندگی اکثر ایرانیان از طریق کشاورزی و دامداری سپری می شد‏، کشاورزان پرداخت بدهی خرید ارزاق عمومی را به فصل درو موکول می کردند و به اصطلاح وعده سر خرمن می دادند‏. نحوه ی محاسبه بدهی هم با استفاده از چوب خط صورت می گرفت مثلاً به ازای هر نیم کیلو گوشت با چاقو علامتی روی یک چوب دراز که برای این کار در نظر گرفته شده بود می گذاشتند و پس از برداشت محصول سر خرمن می رفتند و طلب خود را بر اساس تعداد چوب خط ها می گرفتند‏. چوب خط رمضانی هم وجود دارد با این تفاوت که به ازای تمامی آثار و برکات اعمال خیرخواهانه مردم در این ماه علامتی زده می شود که هم در دنیا و هم در آخرت پاداش دارد‏. با پرداخت فطریه چند نفر را به خانه ی بخت فرستاده اید‏، چند خانه ساخته اید‏، هزینه ی تحصیل چند دانش آموز فقیر را تأمین کرده اید و‏… برای هر کدام چندین چوب خط و برای هر چوب خط هزاران پاداش و هر پاداش سرشار از لذات معنوی جاودانه که از آن به بهشت تعبیر می کنیم و دست آخر وقتی حساب می کنی می بینی که یک ماه رمضان می تواند با عمر نوح برابری کند یک ماه و هزار سال