تنها روزنه ی امید

اسماعیل عسلی

گســتره ی خاورمیانــه از نبود دموکراســی، فقر فرهنگی، توســعه نیافتگی و عــدم بلوغ احزاب و گروههــای سیاســی رنــج میبرد و شــرایط کنونی آن بی ارتباط با این عوامل نیســت. تلقی شخصیتهای سیاســی از قدرت به عنوان یک امتیــاز خصوصــی و قبیلــه ای و گروهی و در ایده آل ترین شــکل آن فرقــه ای موجب گردیده کــه گردش و انتقال قدرت نیــز آرامش را برای مــردم منطقه به ارمغان نیاورد. معمولا کســانی که قدرت را به ارث میبرند یا به نوعی منصوب میشوند و گاهی نیز از طریق انتخاباتی به رنگ و ســیمای بومی شــده بر اریکه ی قدرت تکیه میزننــد انگیزه و دغدغهای جــز بهرهگیری هر چه بیشــتر از اختیارات فردی در راستای تثبیت موقعیت و محکم کردن شــالوده های نفوذ خود ندارنــد به همین دلیل نیرو، پــول، امکانات ملی  و منابع زیرزمینی آنهــا عمدتا صرف جدالهای داخلی و یا باجدهی بــه قدرتهای بزرگ برای بقای هر چه بیشــتر میشود.

آمیختگی مناسبات اجتماعی و سیاسی در اغلب کشورهای خاورمیانه بــا تعصبات مذهبی و فرقهای وحدت ملی آنها را به چالش میکشــد و همواره با خطر فروپاشی، تجزیه، جنگ داخلی و نبردهای منطقهای مواجه هستند که به هرز روی منابع ارزی و ثروتهای زیــر زمینی آنها میانجامد. وحشــت اقلیتهای قومی و دینی و مذهبی از نادیده انگاشــته شدن به فرار ســرمایه ها و منازعات زیرپوســتی دامن میزند و تبعیض بین طبقهی حاکم و گروههایی که خارج از دایره قدرت قرار دارند )چه در اقلیت باشند مانند عربستان و چه در اکثریت باشند مانند بحرین( واقعیتی غیرقابل انکار اســت و رسانهها در اینگونه کشــورها عملا نقــش جارچی های قدیمــی را ایفا میکنند که وظیفــهای جز تأیید مواضع طبقهی حاکم ندارند و مناسبات اجتماعی به گونه ای تنظیم شــده که احتمال شکلگیری گروه هــای مبتنی بــر همگرایی اندیشــههای متفاوت را به حداقل میرســاند. نفوذ نظامیان در ســمتدهی به تصمیمات تعیینکننده در حدی اســت که عدول از شیوههای ســنتی و متعارف نتیجهای جز کودتا، ترور و مداخلههای ســازمان یافته ندارد و کشــورهایی نظیر مصر، پاکستان و تا حدودی ترکیه با این مشکل مواجه هستند به طوری که نمیتوان از جمهوریت و مردم سالاری در این کشورها با دهان پر سخن گفت.

برخی از کشــورهای این منطقه بــه دلیل عدم برخــورداری از پایــگاه مردمی و مشــروعیت و همچنیــن ضعف بنیــهی اقتصــادی علیرغم عضویت در جنبش کشــورهای غیرمتعهد عم لا به پایگاه نظامی، بازار کالاهای مصرفی و میدان اعمال نفــوذ دول قدرتمند تبدیل شــدهاند و با ایجاد مزاحمتهای گوناگون برای همســایگان خود، ریسک استقلالطلبی آنها را بالا میبرند. مرزبندیهای جغرافیایی صــورت گرفته در این  منطقه توســط بیگانگان خصوصا انگلیس که از اوایل قرن نوزدهم به بعد عملیاتی شــده، موجب گردیده که همواره دســتاویزی بــرای تحریک قومیتهــا، فرقهها و پیروان مذاهــب و اقوام و نژادها و اقلیتها وجود داشــته باشد و همین امر دولتهای غربی را توانا میسازد که هر زمان اراده کنند بتوانند با راهاندازی جنگهای فرسایشــی و نیابتی با دســتاویزهایی که ریشــه در تعصبات خشک مذهبی دارد از کشــورهای درگیر امتیاز بگیرند و به جابجایی مهرهها، گروگانگیریهای سیاسی و همچنین تهدید حکومتها بپردازند.

 بهره گیری غربیها از چنین پتانسیلی با کارکردها و انگیزه هــای گوناگون خصوصا ظرف دهه های اخیر سودهای فراوانی برای آنها داشته است. به همین دلیل، هم نظامهای مبتنی بر رویکردهای ملی، هــم حکومتهای مذهبی و هم رژیم هایی کــه رویکرد نــژادی و قومی دارنــد در تیررس توطئه هــای گوناگون قــرار میگیرند و حتی در مــواردی که یک نظام به دنبــال دگرگونی های سیاسی رویکردی مردمســالارانه پیدا میکند با تحریک قومیتها، اقلیتهای مذهبی و طبقات اجتماعی خارج از دایــره قدرت، تلاش میکنند آن نظام را از حالت تعادل خارج ســاخته و با قرار دادن در موضــع دفاعی و رقم زدن تراژدیهای ناخواســته، جای پایی برای دخالت و ماجراجویی پیــدا کنند و هر چقــدر که تعصبــات مذهبی، رویکردهــای قومی و طبقاتــی جناحهای حاکم مایل به اســتقلال طلبی بیشتر باشــد، احتمال توفیق غربیها در ایجاد ناآرامی بیشتر است.

کمتر کشوری در منطقهی خاورمیانه پیدا میشود که با همسایگان خود اختلاف مرزی و چالشهای سیاسی نداشــته باشد و کشورهایی که فاقد خط مرزی مشترک هســتند نیز در گرداب اختلافات مذهبی دســت و پا میزنند. اختلافاتی که بعضا ساخته و پرداختهی جریانهای مشکوک در طول  تاریخ است که بعدها به آن دامن زده شده و بعضا بر موهومات و خرافات استوار است. با وجود چالشهایی از این دســت، عضویت این کشــورها در بازارهای منطقــهای، جنبشهای بین المللــی و همچنین ســازمان کشــورهای اســامی و عضویت در سازمان اوپک، بیشتر به ســناریوهای طنزآمیزی شباهت دارد که همه را میخنداند زیرا کشــورهای غیرعضو و غولهای اقتصــادی از تأثیرگذاری بیشــتری در اینگونه همگراییهای منطقــهای و اقتصادی برخوردار هســتند و برآیند فاجعه آمیز چنین همگراییهای صوری برای هر کسی قابل پیشبینی است.

از ســویی دیگر میلیاردها دلاری که سالیانه در منطقــهی خاورمیانه صرف تبلیغــات مذهبی و فرقــهای و راهاندازی گروههای شــبه نظامی و تروریستی می  شــود عمدتا در جهت خنثی سازی هزینه کردهای طرف مقابل است که جز به تیزتر شدن شمشــیری که بالاخره زمانی برای انتقام از نیام بیــرون خواهد آمد نمی  انجامــد و نهایتا نتیجهای جز آوارگی میلیونها نفر و مذهبگریزی طیفهایی از جامعه نخواهد داشت. محصول شرایط حاکم بر منطقهی خاورمیانه جز جنگ، آوارگی، مهاجرت نیروهای انسانی کارآمد، بر بــاد رفتن ثروتهای ملــی، تبدیل منطقه به انبار سلاح و مهمات، تداوم فقر، تجزیه کشورها، ویرانی زیرساختهای اقتصادی، افت و خیزهای نافرجام سیاســی، تداوم صادرات مواد خام فاقد ارزش افزوده بــه دلیل بازماندگی کشــورهای منطقه از کاروان دانش و تکنولوژی و عدم تحقق سرمایهگذاریهای خارجی و رویش قارچگونهی فرقههای منشعب شده از مذاهب و… نخواهد بود که صد البته جز کشورهایی که بذر نفاق میکارند و تولیدکننده سلاح هستند از آن سود نمیبرند.

دورنمای اقتصادی و سیاسی منطقهی خاورمیانه در چنین وضعیتی امیدوار کننده نیســت و بعید به نظر میرســد که در آیندهای نزدیک شــاهد رخدادی با محوریت همگرایی کشورهای منطقه باشــیم مگر این که تداوم و گســترش منازعات منطقهای، امنیت صادرات نفت را به خطر بیندازد کــه آن هم به مصالحــه  ای تحمیلی و صرفا در راســتای بحرانزدایی از اقتصــاد اروپا و آمریکا خواهــد انجامید. اتفاقی که نظایــر آن نیز قب ال تجربه شده است. تنها روزنهی امید باقیمانده رشد آگاهیهای مردم منطقه و وقوف آنها به عمق فاجعهای اســت که هویت ملی، اقتصاد، امنیت و پیشینهی تاریخی و تمدنی آنها را تهدید میکند که آن هم منوط به رهایــی اذهان بیمار از تعصبات فرقهای و نژادی است و با نهایت تأســف باید گفت: تمامی ابزار ارتباطی در خدمت دامــن زدن به فقر فرهنگی و رویکردهای ویرانگری اســت که ناخشــنودی روزافزون مردم منطقه را به دنبال دارد. مردمی که قربانی توهمات مبتنی بر رویکردهای جاهطلبانه شدهاند. یکی به دنبال احیای امپراتوری عثمانی و دیگــری درصدد رهبری جهان عرب اســت و همه آنها خواســته یا ناخواسته تأمینکننده منافع کشورهای قدرتمند هستند.