سرمقاله
اسماعیل عسلی
همگرایی جهانی در سایه ارتباطات نوین
شاید بتوان دگرگونی در ارتباطات را با ظهور صنعت چاپ در اروپا مقایسه کرد از این جهت که هر دو بر محدویت‌های بی‌شمار خط بطلان کشیدند. تا پیش از اختراع صنعت چاپ کتاب مقدس در اختیار کلیسا بود و گردانندگان کلیسا تفسیر و تحلیل آن را نیز در انحصار گرفته بودند و متناسب با نوع کار و انتظاری که از مردم داشتند بندهایی از کتاب عهد جدید یا عهد قدیم را می‌خواندند و شأ ن نزول آن را نیز خودشان تعیین می‌کردند. سایر کتاب‌ها نیز معمولاً در کتابخانه‌های وابسته به دربار نگهداری می‌شد چرا که حجم کتاب‌ها مکان بزرگی را طلب می‌کرد و نسخه‌برداری از روی آنها نیز مستلزم صرف هزینه بود که از عهده‌ی مردم عادی بر نمی‌آمد. طبیعی بود که دانشمندان و هنرمندان و نویسندگان نیز برای برخورداری از حمایت دربار که هزینه چاپ و صحافی و نگهداری و نسخه‌برداری از روی آثار آنها را قبول می‌کرد ناگزیر به تعریف و تمجید از پادشاهان و بزرگان کشور باشند و چه بسا اثر خود را به نام آنها بنویسند. در همین راستا رقابتی که بین دربارها برای در اختیار گرفتن دانشمندان و هنرمندان وجود داشت به تأسیس کتابخانه‌های چند هزار جلدی می‌انجامید و در موارد زیادی اتفاق می‌افتاد که نسخه‌برداران مطابق سلیقه‌ی خود در متن و محتوای یک اثر دست می‌بردند. بیهوده نیست که پس از اختراع صنعت چاپ شاهد تحولی عظیم در دانش و صنعت و فلسفه و تجدید نظر پیرامون برخی باورها هستیم. چرا که نویسندگان دیگر ناگزیر نبودند برای تکثیر کتاب خود مجیزگوی بزرگان باشند و هزینه و وقت زیادی صرف کنند و به تدریج از میزان وابستگی هنرمندان و نویسندگان و حتی متولیان دین به مراکز قدرت کاسته شد.
پیش از این که ارتباطات در سایه تکنولوژی تا این اندازه پیشرفت داشته باشد و هر کسی بتواند تریبون و میکروفونی برای ارتباط با دیگران در اختیار داشته باشد مردم اخبار مربوط به رویدادهای محلی، کشوری، منطقه‌ای و جهانی را صرفاً از کانال‌ها و منابع محدودی دریافت می‌کردند و منابع دریافت و پخش خبر نیز بر اساس سیاست‌ها و طرح‌ها و نقشه‌های خود به صورت قطره چکانی اطلاعاتی در اختیار مردم می‌گذاشتند و معمولاً از آمارهای دقیق و شرح جزئیات و عکس و مستندات خبری نبود. به این ترتیب حکومت‌ها می‌توانستند مطالبات مردم را مهندسی کرده و میکروفون را در اختیار کسانی بگذارند که در چارچوب‌های مورد نظر آنها اظهارنظر و سخنرانی می‌کنند. هر چند محدودیت تریبون‌ها مزیت‌هایی هم داشت که لحاظ کردن منافع ملی و سطح ظرفیت مخاطب و همچنین رعایت مسائل امنیتی و به طور کلی دروازه‌بانی خبر از جمله‌ی آنها بود خبرنگاران و نویسندگان روزنامه‌ها چون نگران امنیت شغلی خود بودند معمولاً جرات نمی‌کردند از چارچوب‌های ترسیم شده پای خود را فراتر بگذارند. ضمن این که مأمورین و کارکنان دولت هم که خود را در معرض انواع دوربین‌ها نمی‌دیدند بدون ترس از بازتاب نمایش رفتارشان، خود را ناگزیر به رعایت حقوق شهروندان نمی‌دانستند.
رواج خرافات، بدبینی نسبت به اعتقادات پیروان ادیان و مذاهب دیگر و همچنین محرومیت از امکان کسب تجربه از حوادث رخ داده در جهان و از همه مهمتر پرداخت هزینه و صرف وقت فراوان برای ایجاد ارتباط با دوستان و خویشاوندان از جمله مضرات محدودیت‌های ارتباطی بود اما اکنون اکثریت مردم جهان با شناختی که در سایه‌ی انواع فناوری‌های ارتباطاتی از یکدیگر پیدا کرده‌اند در آستانه ورود به وضعیتی هستند که بتوانند گونه‌ای همزیستی مسالمت‌آمیز را با وجود تعدد و تکثر عقیده و مذهب و ملیت در کنار هم تجربه کنند و بدانند که در هیچ دین و مذهبی دروغ و دزدی و قتل و آزردن دیگران و پیمان‌شکنی پسندیده نیست و مشترکات ادیان و مذاهب به اندازه‌ای است که می‌تواند همزیستی مسالمت‌آمیز پیروان ادیان گوناگون را در کنار یکدیگر تضمین کند و بسیاری از دکان‌ها و درآمدهای ناشی از ایجاد تفرقه و بدگویی نسبت به پیروان سایر مذاهب و ادیان و ملیت‌ها و نژادها از بین رفته و آزار و اذیت کسی که عقیده‌ی متفاوتی دارد با واکنش تند افکار عمومی مواجه می‌شود. این روزها تعریفی که از حقوق بشر ارائه می‌شود بر امتیازطلبی‌هایی که سر در آبشخور نژاد و ملیت و مذهب دارد خط بطلان کشیده و حاکمیت فضایی جدید زمینه‌ساز همگرایی انسان‌ها برای همکاری روزافزون با یکدیگر در راستای برطرف ساختن دغدغه‌های مشترک انسانی در موضوع غذا، مسکن، محیط زیست و پایان بخشیدن به جنگ‌های نفرت‌انگیز و انحصارطلبانه گردیده است. هر چند هنوز حکومت‌ها با معیارهای غیرانسانی به دنبال ایجاد خط حائل بین انسان‌ها هستند؛ برای نمونه اسرائیل قانونی را به تصویب رسانده که بر اساس آن یهودیان در این سرزمین از امتیازات بیشتری نسبت به پیروان سایر مذاهب و ادیان برخوردار باشند. همین اسرائیل که برخی از حکومت‌ها را به دلیل آمیختن دین با سیاست و امتیازطلبی‌های دینی و مذهبی تخطئه می‌کند خود در این مسیر گام برمی‌دارد اما خوشبختانه با واکنش گسترده و منفی افکار عمومی در جهان مواجه شده است.
اگر چه نبود دروازه‌بانی برای خبر ممکن است موجب انتشار اخبار و تصاویری شود که جامعه را ملتهب می‌کند یا تعصبات گوناگون را برمی‌انگیزد و مرزهای حریم خصوصی را در می‌نوردد اما از آنجایی که هر محصولی آفاتی دارد به زودی برای مقابله با چنین آسیب‌ها و آفاتی نیز قوانینی که مورد توافق جامعه‌ی بین‌المللی باشد تصویب و اجرایی خواهد شد زیرا مزیت امکانات گسترده ارتباطاتی به اندازه‌ای است که نمی‌توان صرفاً به خاطر برخی سوءاستفاده‌ها مردم را از منافع بی‌شمار این دستاورد بی‌نظیر که مصداق یک انقلاب واقعی است محروم کرد.
بی‌مرزی در ایجاد ارتباط و شفافیت یکی از آرزوهای بزرگ جوامع انسانی بوده که اکنون محقق گردیده و دیری نخواهد گذشت که با نزدیکی روزافزون انسان‌ها به یکدیگر و از بین رفتن ترس‌های بی‌دلیل از همزیستی با ملیت‌ها و نژادهای گوناگون و پیروان سایر ادیان و مذاهب بسیاری از دکان‌ها بسته خواهد شد و مرزهای رنگارنگ اعتبار خود را از دست می‌دهند و انسان‌ها خود را ناگزیر به همگرایی برای پیدا کردن راه حل به منظور بر طرف ساختن دغدغه‌های مشترک خواهند دید.