سرمقاله
اسماعیل عسلی
کیمیای احساس هم سرنوشتی
رویدادهای طبیعی دو رو دارد چه ریزگرد باشد چه زلزله یا سیل. یک روی آن را باید واکنش طبیعت به دستکاری¬ها و ویرانگری¬های صورت گرفته توسط انسان¬ها تلقی کرد و روی دیگر آن آثار مثبت و منفی است که از خود بر جای می¬گذارد اما هر چه باشد می¬گذرد هر چند در خاطره¬ها می¬ماند. اما این که می¬گوییم می¬گذرد به این معنا نیست که تکرار نمی¬شود لذا معمولاً کشورهایی نظیر ایران که جایگاه ویژه¬ای در فهرست کشورهای حادثه¬خیز دارند باید نگاهی جدی به موضوع دفاع غیر عامل داشته باشند.
دفاع غیرعامل رفتاری همگانی و تجربه شده در بحث مقابله با سوانح طبیعی است. امتیاز دفاع غیرعامل این است که با اتکاء به نظام¬مندی حساب شده¬ای که دارد جایگاه هر فرد و گروهی را در منطقه حادثه دیده مشخص می¬کند و از سردرگمی جلوگیری می¬نماید. ویژگی دفاع غیرعامل این است که تمامی نهادها و سازمان¬ها و مراکز علمی و محله¬ها و آحاد مردم در آن عضویت دارند و میزان و حوزه¬ی مسئولیت آنها مشخص شده است. برای نمونه اگر سیل شیراز را در نظر بگیریم. از آنجایی که قاعدتا بر مبنای پیش بینی¬های قبلی هواشناسی باید ستاد مقابله با بحران تشکیل می¬شد و اعضای اصلی آن در اتاق فکر و فرمان حضور می¬داشتند در همان دقایق آغازین بارش متراکم و غیرمنتظره می¬توانستیم شاهد تماس تلفنی یکی از دانشمندان و کارشناسان و صاحب نظران مقابله با سوانح طبیعی و عضو تعریف شده¬ی ستاد بحران و دفاع غیرعامل به ستاد شبانه¬روزی تشکیل شده باشیم. متعاقب آن بر اساس بررسی¬های کارشناسانه تمامی نقاط آسیب¬پذیر شهر که در شیب و یا گودال و مجاورت رودخانه¬های فصلی و مسیل¬ها به عنوان کانون¬های در مخاطره و تحت پوشش مشخص می¬شدند و با هماهنگی نیروی انتظامی که نماینده¬ای در این ستاد داشت عبور و مرور در مناطق مخاطره¬آمیز کنترل می¬گردید و اعمال محدودیت می¬شد. مردم نیز که در جریان مانورهای صورت گرفته کاملا توجیه شده و با وظایف خود آشنا بودند در این شرایط ضمن فاصله گرفتن از نقاط حادثه خیز با استقرار در مکان¬های امن گوش به رادیو و یا از طریق پیامک با امضای ستاد مقابله با بحران در جریان وظایف خود قرار می¬گرفتند. در صورتی که سیل محله¬هایی را تهدید می¬کرد مردم می¬دانستند که در محل خود باید از چه کسانی به عنوان اعضای شناخته شده¬ی ستاد بحران و دفاع غیرعامل حرف شنوی داشته باشند نه این که مامورین برای متقاعد کردن آنها برای ترک محل در مخاطره قرار گرفته، ناگزیر به چانه¬زنی و توسل به زور باشند.
از جمله ویژگی¬های دفاع غیرعامل این است که مردم فلسفه¬ی وجودی چنین تشکیلاتی را حفظ جان شهروندان و کاهش خسارات بلایای طبیعی می¬دانند و امکان هرگونه بهره برداری سیاسی و سوء استفاده اقتصادی ار آن نیز وجود ندارد و چگونگی جلب و جذب کمک¬های مردمی و همچنین توزیع عادلانه¬ی کمک¬ها نیز از قبل پیش¬بینی شده و مردم مطمئن هستند که نهادی مشخص متولی دریافت و برنامه¬ریزی و توزیع کمک¬هاست و نهادها نیز بر سر تبلیغ عملکرد خود پیرامون سهمی که در خدمت¬رسانی داشته¬اند ناگزیر به تحت فشار قرار دادن رسانه¬ها نبودند. تشخیص قصور و کوتاهی¬ها نیز مستلزم گذشت زمان و چانه¬زنی و در نظر گرفتن برخی ملاحظات و چشم¬پوشی¬ها نبود چرا که با توجه به تکنولوژی مدرن در حوزه ارتباطات، امکان ثبت و ضبط کلیه¬ی تماس¬ها، اخطارها، پیشنهادها و فرامین وجود دارد و قابل بازنگری است به طوری که از زمان اطلاع¬رسانی¬های اولیه توسط هواشناسی تا تشکیل ستاد مقابله با بحران و ایجاد هماهنگی و تمهیدات اولیه و زمان رخداد و نحوه¬ی مقابله¬ی با آن همه چیز قابل رصد و بازبینی است. بی¬گمان در چنین شرایطی مردم باید از قبل توجیه شده باشند و بدانند که هر گونه اطلاع¬رسانی خودسرانه و همراه با بزرگنمایی و نشر اکاذیب که منجر به ایجاد هراس بیهوده و تزریق التهاب و بلاتکلیفی جامعه شود پیامدهای قضایی خواهد داشت.
آنچه در بحبوحه¬ی مقابله با سوانح طبیعی حائز اهمیت شایانی است استفاده از زمان و پرهیز از هدر دادن فرصت¬هاست و مردم باید بدانند که گاهی هزینه جابجایی از مکانی در موقعیت هشدار به مکانی امن خیلی کمتر از هزینه جابجایی از مکانی در وضعیت قرمز به مکانی امن است. کمیته¬ی آموزش ستاد دفاع غیر عامل باید پس از دریافت هشدارهای هواشناسی از طریق صدا و سیما با شبیه¬سازی رویداد پیش¬بینی شده به آموزش شهروندانی که در معرض خطر سیل قرار دارند مبادرت ورزند و حتی در صورت لزوم بلندگوهایی در نقاط پر رفت و آمد شهر برای اطلاع¬رسانی لحظه¬ای نصب شود و امکان راه¬اندازی رادیوهای محلی نیز وجود داشته باشد زیرا همه به تلفن همراه دسترسی ندارند.
نباید از نظر دور داشت که احساس هم سرنوشتی در زمانی که مردم برای در امان ماندن از تهدیدهای طبیعی به یکدیگر پناه می¬آورند تقویت می¬شود و چنین شرایطی بهترین موقعیت را برای بارآوری و شکوفایی آن ایجاد می¬نماید زیرا برخی قضایا نظیر اخبار دزدی¬ها و اختلاس¬ها و شکاف طبقاتی و آقازاده¬بازی¬ها ظرف چندین سال گذشته ضربه¬های کمرشکنی به احساس هم سرنوشتی که ستون اصلی خیمه-ی تحکیم وحدت ملی است وارد نموده و باید برای ترمیم آن تلاش کرد. وقتی مردم سیل را یک تهدید برای همگان محسوب می¬کنند احساس می¬کنند که سوار یک کشتی هستند. به هر تقدیر با فروکش کردن بارش و بازگشت تمامی مناطق سیل¬زده به وضعیت طبیعی امکان بازنگری اقدامات صورت گرفته و ارزیابی میزان خسارت¬ها بیش از پیش فراهم می¬شود. اگر مسئولین در وزارت کشور و سایر نهادهای مرتبط و مسئول، دفاع غیر عامل را جدی بگیرند و به آن موجودیت ببخشند و مردم نیز کاملا توجیه باشند که چنین تشکیلاتی صرفا با هدف کاهش خسارت ها و حفظ جان مردم و به دور از اهداف سیاسی و جناحی راه اندازی شده و چندین بار هم در مانورهای آزمایشی آن شرکت کرده¬اند، خیلی راحت می¬توان با کیمیای احساس هم سرنوشتی، تمامی تهدیدهای نهفته در دل سوانح طبیعی را به فرصت تبدیل کرد.