سرمقاله
محمد عسلی
وقف و آثار فرهنگی آن
وقف را معانی چندی است که مشهورترین و معمول‌ترین آن نگهداشتن و حبس کردن عین ملک. یا مال یا منفعت است در راه خدا که خیر در آن جاری شود.
به لحاظ فرهنگی وقف عمل پسندیده‌ای است که مالک برای اعتلای دانش و فرهنگ و آموزش بدان وصیت می‌کند مانند احداث مسجد، حسینیه، مدرسه، دانشگاه، یتیم‌خانه، بیمارستان و امثالهم.
بسیاری از تحصیلکردگان صد سال اخیر در شیراز در مدارسی درس خوانده و به استادی دانشگاه یا دبیری مدارس رسیده‌اند که از طرف واقفین بنامی مانند مرحوم حاج قوام، نمازی، خانم زینت‌الملوک و آقاباباخان احداث و وقف تربیت شده و آموزش دیده‌اند.
و اما واژه وقف به لحاظ بار معنوی در ادبیات فارسی هم کاربرد داشته و مورد توجه نویسندگان، شعرا و هنرمندان بوده است و به لحاظ قداست و حفظ امانتداری گاه و بیگاه در اشعار به جد یا طنز سوءاستفاده‌کنندگان از وقف مورد خطاب قرار گرفته‌اند.
به عنوان مثال در غزلیات حافظ نیز ابیاتی بدین مضمون هست:
«بیا که خرقه من گرچه رهن میکده‌هاست
ز مال وقف نبینی بنام من درمی….
فقیه مدرسه دی مست بود و فتوا داد
که می حرام ولی به ز مال اوقاف است…»
از اهمیت وقف همان بس که استفاده از آن به جز به حد نیت واقف مجاز نیست و حرام است و در فرهنگ ما ایرانیان و هم مسلمانان پیوسته مورد توجه متولیان و مردم بوده است و اما در مواردی واژه وقف بار لفظی داشته است و به معنای وقف مال یا ملک با منفعت نیست به این شعر از کلیم کاشانی توجه کنیم:
«بهشت، حق بنی آدم است، دل خوش دار
که ماند از پدر این باغ، وقف اولاد است…»
ناصر خسرو نیز برای بیان چنین منظوری از واژه وقف استفاده کرده است:
«مخرام و مشو خرم از اقبال زمانه
زیرا که نشد وقف تو این مرکز غبرا…»
وقف غفران هم یکی از اقسام وقف است در قرآن ده مورد وجود دارد که وقف در آن وقف غفران نامیده می‌شود.
وقف‌نامه‌های با ارزشی نیز به خط خوش و زیبا با تذهیب‌های حرفه‌ای از گذشته به جا مانده که به لحاظ بار فرهنگی و قدمت بعضاً در موزه‌های داخل و خارج نگهداری می‌شوند.
سی سال قبل ساختمان اداره اوقاف و امور خیریه فارس در خیابان زند قرار داشت وقتی به بایگانی و آرشیو پرونده‌هایی چند به حسب ضرورت مراجعه کردم، مشاهده نمودم که کناره و حتی داخل بعضی از این اسناد قدیمی با ارزش یعنی وقف‌نامه‌ها دچار موش‌خوردگی شده بود که با مراجعه به اداره مربوطه و گزارش در روزنامه بعداً آنها از دستبرد موش‌ها در امان ماندند و در ساختمان جدید اداره اوقاف در محل مناسبی نگهداری شدند.
و اما بعد:
رابطه وقف و واقفین با باورهای دینی رابطه‌ای مستقیم دارد زیرا اکثریت واقفین بزرگ به لحاظ باور اسلامی و اعتقاد به معاد روی به وقف اموال و املاک خود آورده‌اند که اگر شرح حال و زندگی آنها مورد مطالعه قرار گیرد درسی برای سرمایه‌داران و متمولین فعلی است که متأسفانه کمتر به این توصیه‌ها عمل می‌کنند.
بر اساس همین باورهاست که ائمه و امامزادگان در ایران از نظر واقفین برای وقف از سهم بیشتری برخوردارند، املاک و اموال وقفی حضرت امام رضا(ع) موجب آبادانی و کمک و مساعدت به بیچارگان و زائران بسیاری از گذشته‌های دور تاکنون بوده است و زائرین هم با عنوان نذر یا وقف کمک‌های نقدی زیادی پیوسته در راه خیر و کمک به مستمندان کرده و می‌کنند.
حضرت معصومه(س) و حضرت احمدبن موسی شاهچراغ(ع) نیز بهره‌های وافری از وقف دارند اعم از وقف خاص یا عام.
در شهرستان استهبان درختان میوه و حتی درختانی که از چوب آنها استفاده می‌کنند را وقف امام حسین(ع) کرده‌اند که از پلاک‌کوبی آنها در باغات مشخص است و همگان خود را ملزم به عدم سوءاستفاده از آنها می‌دانند. زیرا اینگونه وقفیات غنی و فقیر نمی‌شناسند.
در پایان ذکر این نکته لازم است که وقف علاوه بر بار خیراتی و مساعدت به بیچارگان و درماندگان بار فرهنگی بسیاری دارد که نمونه‌های کوچکی از آنها در این نوشتار قلمی شد. ای کاش اهمیت وقف به گونه‌ای حفظ می‌شد که رغبت افراد خیر بیشتری را تحریک و تهییج می‌کرد متأسفانه در سال‌های اخیر کمتر شاهد اموال و املاک قابل توجه وقفی به امور فرهنگی و درمانی بوده‌ایم.
یکی از خصوصیات و ویژگی‌های مهم وقف آن است که به لحاظ قانونی، شرعی و اخلاقی اموال و املاک وقفی کمتر مورد تهاجم و سوءاستفاده یا سرقت قرار می‌گیرند. به ویژه اگر در امور فرهنگی و آموزشی و درمانی باشد.
امید که این سنت حسنه اسلامی بیش از پیش مورد توجه مردم فهیم و مسلمان و غیرمسلمان کشور عزیزمان قرار بگیرد و این به مدیریت و برنامه‌ریزی متولیان وقف و نحوه اطلاع‌رسانی و تبلیغات مفید آنها بستگی دارد که متأسفانه در سال‌های اخیر کمتر شاهد آن بوده‌ایم.
والسلام