تابستان فصل آشتی با هنر
اسماعیل عسلی
بســیاری از اهل هنــر تئاتر را مادر خیلــی از هنرها میداننــد، ماننــد ورزش دو و میدانــی کــه مــادر ورزش هاســت. کســانی که فعالیت هنری را با تئاتر شــروع میکنند الزاما در همین رشته ادامه نمیدهند زیرا از جملــه ویژگی های ذاتی تئاتر این اســت که بسیاری از درهای بسته را میگشاید و به افراد جرأت انتخــاب کردن میدهد. دکلمه و تمرین ســخنرانی، تمرین صدا، تمرین حرکت، نمایشــنامه خوانی، درک متن، تمرین گفت و گو، آشــنایی بــا هنرمندان بزرگ جهان در جریــان آموزشهای مقدماتی، آشــنایی با ساخت دکور و طراحی و اجرای گریم، آشنایی نسبی با صداگذاری و موسیقی، آشنایی با نورپردازی و حرکات موزون، آشــنایی با طراحی لبــاس و برپایی صحنه و هماهنگی ً هایــی که نهایتا به اجــرای خوب یک اثر نمایشــی می انجامد، ســاخت و طراحی عروســک، صداپیشــگی، بازیگــری و خود آزمایــی در ایفای نقشهای گوناگــون و… همه و همه از جمله اتفاقات خوبی است که در تئاتر میافتد.
بالاتریــن امتیازی کــه تئاتر دارد اعتماد به نفســی اســت که به اشــخاص میدهد تا بتوانند در بین یک جمعیت حاضر شده و سخنرانی کنند یا از حقوق خود و دیگران دفاع کنند و برگزارکننده کنفرانســی باشند که در شــرایط عادی قادر به اجرای آن نیســتند. در کنار همه ی این ویژگیهــا خاصیت دیگری که تئاتر دارد این اســت که رعایت جایگاه افراد پیشکســوت در این رشــته از همان ابتدا به هنرآموزان تعلیم داده میشود و رشد استعدادها به تدریج و با طمأنینه همراه است و اینگونه نیســت که فردی بتواند یک شبه راه صد ســاله را بدون طی مراحل مورد نیاز طی کند. از جمله ویژگیهای دیگر تئاتر تقویت حافظه در راستای توانایی برای حفظ کردن دیالوگهایی اســت که یک بازیگــر باید به صورت زنده بر زبان بیاورد و چه بســا یک تا چند ســاعت ناگزیر از حضــور بر روی صحنه باشــد که نیازمند هماهنگــی، تمرکز حواس، آمادگی بدنی، عشــق به کار و حفظ ارتباط حســی با ســایر بازیگران و تماشــاگران است. با این توصیف کودکی که چندین سال تئاتر کار میکند موفق میشود که به کشف استعدادهای خود بپردازد. چه بسا که در جریان آموزش تئاتر متوجه شود میتواند نویسنده خوبی باشد یا دکوراتور موفقی اســت، برخی از تئاتر به خطاطی و نقاشــی و انواع هنرهای تجســمی سوق داده شدهاند زیرا در جریان کار تئاتر گاهی شــرایطی پیش میآید که یک فرد ناگزیر میشود خودش تبلیغات و طراحی کند یا لباسی بدوزد و دکوری را سر هم بندی کند. هنر تئاتر تمرین اجتماعی زیســتن و گروهی فکر کردن و بهرهمندی از خرد جمعی اســت. حتی رقابتهایی که بازیگران برای پیشــی گرفتن از یکدیگر برای ایفای نقشــی خاص دارند نیز برای آنها آموزنده و سرشار از تجربه است.
خاصیــت دیگری که تئاتر دارد این اســت که فرد را به سمت واقع بینی ســوق میدهد زیرا تئاتر صرفا در متن و اجرا خلاصه نمیشــود بلکه نهایی شدن یک اثر نمایشــی در گرو تمهیدات و امکاناتی اســت که همه ی افراد دخیل در یک نمایش را به تلاش و تکاپو وامیدارد و آنها را با مشــکلات و نارســایی ها درگیر میکند. شــاید دلیل این که بســیاری از خانوادهها تمایلی به شــرکت فرزندانشــان در کلاسهای تئاتــر ندارند بی اطلاعی از این ویژگیها باشد. دلیل دیگر آن بدون ً تردید کمبود سالن تئاتر اســت. قاعدتا هر مدرسهای باید از امکانات ثابت و سیار برای تمرین و اجرای تئاتر برخوردار باشد. به صراحت میتوان گفت برای آشنایی با تئاتر هیچ جایی بهتر از مدرســه نیست لذا مدارس باید امکانات آموزش تئاتر را داشــته باشــند امکانات ثابت برای مدارسی که فضای مناسبی در اختیار دارند و امکانات ســیار برای مدارسی که در فضایی محدود قرار گرفتهاند. ایرانیــان از دیربــاز با هنــر تئاتر آشــنا بودهاند و در شادیها و جشنهای بهاره، تابستانه، پاییزه و زمستانه و همچنین در سوگها از نمایش برای بیان احساسات خود و تعلیم به کودکان و تهییج احساسات همنوعان خود بهــره میگرفته انــد.
عمونــوروز، میرنوروزی، قاشــق زنی، نقالی در شب یلدا، شاهنامه خوانی، تعزیه، جشن ازدواج که در گذشته نمایش گونه برگزار میشده و آیین های خاصی داشــته و وظایف هر کسی از قبل تعیین میشده و همه و همه بیانگر این است که تئاتر ً با زندگی مردم در آمیختــه بوده و معمولا از امکانات قابل انتقال و ســیار اســتفاده میشــده یا از حوض حیاط خانه هــا برای اجرای نمایــش روحوضی بهره میگرفته اند و رقص دورحوضی داشتهاند که به دلیل این که مجبور بودند روی پاشــویه حوض و با احتیاط حرکت کنند، ناگزیر به اجرای رقصی سنگین و عاری از ادا و اطوارهای وسوســهانگیز بودند که بیانگر وقار افراد بوده که در عین ابراز شــادمانی، هنر خود را به لودگی و حرکات مشمئزکننده نمی آمیختند و آنچنان با جدیت و وقار میرقصیدند که همگان را به تحسین وامیداشــتند و دیگران را نیز با خود همراه میکردند به طوری کــه هر کس در هر مقــام و موقعیتی که بود با دیگران در رقــص و حرکات موزون همراهی میکرد. نمونههایی از ایــن رقصهای گروهی نظیر چوببازی هنوز هم در روســتاها و مناطق عشایری که اصالت خود را حفظ کردهاند رواج دارد و در ردیف میراثهای فرهنگی گرانبهای ایرانیهاســت. رقص ایرانی، سنگین، باشکوه، آمیخته به حماسه، سرشار از رنگ و طرح و نمادها و المانهای بومی و جغرافیایی و بیانگر اوج آمادگی یک شــخص برای مشارکت در شــادی و اندوه دیگران است که متأســفانه به دلیل رسوخ الگوهای غربی کمتر آثاری از آن را در جشنها میبینیم. آشــنایی کودکان با تئاتر، موسیقی، بازیهای فکری نظیــر شــطرنج و انــواع ورزشها خصوصا شــنا و ورزشهای گروهی که آنهــا را اجتماعی بار میآورد و برای زندگی در عصر ارتباطات مهیا میسازد بسیار حائز اهمیت اســت و چه خوب اســت که کودکان و نوجوانان اوقات فراغت خود در تابستان را به آموزش انواع هنر و اقســام ورزشها بپردازند و حتی بخشــی از برنامــهی کانونهای فرهنگی را به تئاتر اختصاص بدهند. در جریان آموزش تئاتر میتوان زمینهی آشنایی نوجوانان با چهرههای جاویدان ادبیات فارســی نظیر فردوسی، نظامی، ســعدی و حافظ را نیز فراهم کرد تا نســل آینده به خاطر هجمهی واژه های بیگانه که زندگی آنها را اشغال کرده دچار از خودبیگانگی نشوند. بچه هــای ما باید باور کننــد که اگر با معارف الهی، تئاتر، موســیقی، ورزش و علوم روز آشــنایی نداشته باشند نمیتوانند از زندگی و زیبایی های طبیعت لذت ببرند. خاصیت هنر این است که آدمی را پرسشگر بار میآورد و دروازه های ابتکار و اندیشیدن را به روی او میگشاید. یکی از راههای جلوگیری از انقطاع بین نســلی انتقال فرهنگ غنی ایرانی به آنهاســت کــه با معارف الهی درهــم آمیخته و تا همیشــه میتواند چــراغ راه آنها باشــد. به هر حال تابســتان در پیش است و کودکان و نوجوانان فرصت بیشــتری برای هنرآموزی دارند، آنها را دریابیم و برای فردا مهیا ســازیم. این ســخن که “هنر نزد ایرانیان اســت و بــس” اگر چه ظاهراً اغراق آمیز به نظر میرسد اما گویای آراستگی ایرانیان به انواع هنرها بوده به طوری که آنها را از سایر ملتها متمایز میکرده است.
کافی است تا برای اثبات ایرانی بودن خودمان هنری از خود بروز دهیم و پیش از آن هنری بیاموزیم.
هنر آموز کز هنرمندی در گشایی کنی، نه در بندی