تبلیغات و اطلاع رسانی دینی، چگونه؟

محمد عسلی

آزادی هر چند واژه ای ساده و دوست داشتنی به نظر میرسد که هر موجود زنده ای اصالتا به آن تمایل دارد، اما ویژگیهای ساختاری انسان و تمامی دیگر موجودات میطلبد که محدودیتها و الزاماتی را بپذیریم لیکن فناوریهای نوین و ابزارهایی که با استفاده از این فناوریها ساخته ایم حریم طبیعی محدودیتهای ما را بیش از پیش گسترش میدهند و آزادیهای ما را برای دستیابی به خواستها و تمایلات افزون میکنند. این دستاوردها هر چند در کاهش کارهای یدی تأثیرگذارند، اما به فشارها بر تفکر و اندیشه ما منجر میشوند که اینک با فاصله گرفتن روح و روان از آمادگی جسمانیمان به بیماریهای روانی مبتلا شده ایم. اعتقادات و باورهای دینی خواه حاصل اندیشه و تفکر باشند، خواه بالاصاله از ذات انسانی ما نشأت گرفته باشند حاصل محیط و تربیت اند که توارث هم بنا به دلایلی در حفظ آنها تأثیر دارد. در اسلام، قرآن و سنت دو رکن مهم باور مسلمانی اند که اجماع و عقل به مثابه حصاری این دو را در بر گرفته اند.

قرآن کتابی است که سهل ممتنع مینماید، یعنی آسان است فهم آن به صورت ظاهر، اما هر آیه ای باطنی هم دارد که روح معانی در تقویت باور ما بسیار تأثیرگذار است. به عنوان مثال، این آیه ای که در ابتدای هر سوره به جز یکی تکرار شده “بسم الله الرحمن الرحیم” [به نام خداوند بخشنده و مهربان] چراغ سبزی است برای ورود هر انسانی به باغ قرآن و اتصال وی به خدایی که او را الله میخوانیم. بخشندگی و مهربانی آنقدر جذاباند و با تمایلات احساسی و عقلانی انسانها سازگارند که نمیتوان واژه بهتری را برای ورود به این دین پیدا کرد. پس هر تبلیغ دینی و آگاهی رسانی میباید دروازه ای به دلها باز کند که بهترین آن توسل به خدایی است که بخشنده و مهربان است و نه سرزنش کننده و انتقامجو و محاکمه کننده و ترساننده. هر چند تمامی این صفات را خداوند در قرآن برای خود حفظ کرده است و در جای خود قابل بحث است. دوم آزادی در انتخاب است. بدین معنی که اسلام هیچ فردی را ملزم و مجبور به پذیرش دین نمیکند، اما اگر کسی اسلام را پذیرا شد ملزم به اطاعت از قوانین و سنت الهی میشود. لا اکراه فی الدین، بدین معنی هم هست که دینداری و دینپذیری امری قلبی است و به دلبستگی نیاز دارد و نه ظاهرسازی و مصلحت طلبی.

و نهایتا اسلام دین ساده و آسان و همه فهمی است؛ به همین دلیل است که هر کسی شهادتین را بگوید مسلمانی او پذیرفته میشود. پس علیرغم تمامی پیشرفتهایی که بشر در کشف علوم و اختراعات و نوآوریها کرده است نیاز به باورهای ماوراءالطبیعه ای دارد که نه فقط خلا جدایی و گسست او را از عالم والا پر میکند، بلکه قدرتی به او میدهد تا به هنگام ناکامیها و نیازمندیهایی که از طرق دیگر رفع آنها امکانپذیر نیست با توسل به خدا به آرامشی برسد که او را قانع کند. در تبلیغات و اطلاع رسانی دینی، این روش های قرآنی و سنتی میباید لحاظ شود تا دینداری و دین پذیری به دل نشیند. پرهیز از امر و نهی توأم با اجبار و توسل به ارتباط عاطفی و احساسی و تکیه بر عقل و اندیشه نیکو ما را در تبلیغات دینی و اطلاع رسانی کمک خواهد کرد چنانکه پیامبر اسلام با این روشها توانست از دروازه دلها بگذرد در مرکز دلها بنشیند و نور خدا را بدانجا بتاباند. گذشت، نوعدوستی، مساعدت، تعاون و همراهی، دلجویی و محبت و مهر و الفت از جمله صفات حمیده و پسندیده پیامبر اعظم و ائمه هدی (س) بوده اند؛ در آن زمان که ابزار و تجهیزات اطلاع رسانی در این حد و حدود در اختیار نبوده  است بدانگونه که خداوند او را صاحب خلق عظیم لقب داد. آنچه از حرف و حدیث و وعظ و خطابه در تبلیغات دینی مؤثرتر است، عمل انسانها و تعاملات فردی و اجتماعی آنهاست که در ادبیات قرآنی و انسانی ما به کرات بدانها اشاره شده است.

“گر آنها که میگفتمی کردمی                                 نکوسیرت و پارسا بودمی”

که در واقع ترجمان این آیه شریفه است: “اَ تأمرون الناس بالبر و تنسون انفسکم…” [آیا دیگران را امر به نیکی میکنی و خود فراموش کرده ای] پذیرش اختیاری دین خود نشأت گرفته از اراده آزاد انسانهاست هر چند پیشرفتهای علمی و پیچیدگیهای زندگی ماشینی روشهای تبلیغات دینی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. به عنوان مثال میتوان با اینترنت هم تبلیغ دین کرد، اما چگونه و چطور؟ که جای بحث فراوان دارد. همین بس که استفاده ابزاری از دین بلای جان مسلمین است و صداقت و پاکدامنی واکسن مصونیت بخش. پس سعی کنیم با عمل هر آنچه خوب است را به دین نسبت دهیم.

والسلام