یادداشت
محمد عسلی
رباخواری بانکی با برچسب اسلامی
در دهم شهریورماه ۱۳۶۲ قانون عملیات بانکی بدون ربا تصویب شد تا آیه شریفه: «احل الله بیع و حرم الربا» عملیاتی شود و در نظام مقدس جمهوری اسلامی رباخواری مشروعیت نداشته باشد. در این قانون بانک‌ها می‌باید در ازای عقود اسلامی مانند مشارکت، مرابحه، مزارعه، جُعاله و امثالهم به متقاضیان وام پرداخت کنند و در سود و زیان شریک باشند. اما عملاً چنین نشده است. بانک‌ها به صورت صوری این قراردادها را با مشتری‌ها و متقاضیان امضاء می‌کنند و به نام کارمزد و سود مبالغ قابل توجهی دریافت می‌کنند و در هیچ ضرری شریک نمی‌شوند به نحوی که اگر وام‌گیرنده در پرداخت بموقع اقساط یا دیون تأخیر کند بیش از توافق اولیه جریمه هم باید پرداخت کند. این روش همان سودخواهی و به تعبیر دیگر رباخواری است که متأسفانه از همان سال تاکنون ادامه دارد.
استدلال بانکداران این است که به علت تورم بالا و کاهش ارزش پول ملی آنها نمی‌توانند عملیات بانکی بدون سود داشته باشند و چون مستقیماً دخیل در نحوه به‌کارگیری وام‌های داده شده نیستند و نظارتی هم بر عملیات هزینه‌کرد پول ندارند نمی‌توانند در قراردادهای وام‌گیرندگان در سود و زیان شریک شوند، پس در واقع قوانین عملیات بانکی بدون ربا موضوعیت پیدا نکرده و صرفاً قراردادهای صوری جایگزین آن شده است که خدشه‌ای هم در این موارد به باورهای دینی مردم وارد کرده افراد بی‌اطلاع گمان می‌کنند این عملیات کاملاً شرعی است.
سؤال: اگر شورای نگهبان ناظر بر مصوبات قانونی مجلس شورای اسلامی است که نباید خلاف شرع باشد چرا چنین قوانینی که قابلیت اجرایی ندارد و یا اگر دارند و بانک‌ها زیر بار آن نمی‌روند را مصوب کرده است؟
و اما در خصوص بانک‌های قرض‌الحسنه وضعیت بدتر است و حداقل دو مورد خلاف شرع بیّن در حال انجام است.
یکم اینکه به نام ائمه معصومین (س) بانک‌های قرض‌الحسنه دائر شده و نام مقدس آنان زینت‌بخش تابلوهای آنان است که تاکنون به هیچ عنوانی وام قرض‌الحسنه به متقاضیان پرداخت نشده بلکه به نام کارمزد یا سود همانند بانک‌های دولتی و خصوصی سود دریافت کرده‌اند.
چنین به نظر می‌رسد که از نام مقدس معصومین و ائمه (س) به نوعی سوء استفاده شده. این مطلب را اینجانب بارها تذکر داده‌ام، اما بانک‌های قرض‌الحسنه بیش و بیشتر از این نام‌ها استفاده کرده‌اند.
سؤال: آیا کدام یک از ائمه معصومین به عنوان مثال حضرت علی (ع) چنین عملی انجام داده و یا چنین اعمالی را شرعاً و اخلاقاً تأیید کرده‌اند که بانکی با نام ایشان یا سایر ائمه به نیازمندان یا متقاضیان وام‌هایی به نام قرض‌الحسنه پرداخت کنند و سودهای کلان بالای ۲۵ درصد یا بیشتر و یا کمتر تقاضا نمایند و مردم هم به حسب نیاز به این کار تن دهند؟
هر چند چندین بار مراجع عظام و روحانیون بنامی روی این اعمال غیرشرعی نظر داده‌اند و اعتراض کرده‌اند؛ اما هنوز راهکاری برای رفع آنها و جلوگیری از این اعمال پیدا نشده و همان روند ادامه دارد.
و اما بعد.
به نظر می‌رسد تا زمانی که ارزش پول ملی تثبیت نشود و نرخ تورم به عدد یک تا دو درصد نرسد نمی‌توان وام بدون بهره پرداخت کرد تا حداقل کارمزدی در حد پیشگیری از ضرر بانک‌ها برای آن تعیین کرد.
دیگر آنکه چه اصراری است عملکرد بانک‌ها را که عملاً غیرشرعی است توجیه شرعی کنیم و بنام ائمه (س) این عملیات اجرایی شوند.
گویا بانک مرکزی تذکراتی به بانک‌های قرض‌الحسنه برای تغییر نام داده اما آنها ترتیب اثر نداده‌اند.
چرا؟
مگر قوانین وضع شده ضمانت اجرایی ندارد؟
چرا وقتی یکی از وام‌گیرندگان نسبت به پرداخت دیون خود اقدامی نمی‌کند و یا نمی‌تواند ادای دین نماید از هتک آبرو تا زندان در انتظارش هست، اما خلاف شرع بیّن بعضی بانک‌ها نادیده گرفته می‌شود؟
اگر بناست عملیات بانکی با ربا همانند قبل از انقلاب ادامه داشته باشد و روش همان روش بانکداری در دیگر کشورهای جهان باشد ما چه اصراری داریم مقدسات شرع را به این امور آلوده کنیم و اعتبار ائمه را نزد وام‌گیرندگان تضعیف نماییم؟
بگذاریم حداقل در به همان پاشنه بچرخد و نام اسلام بر روی آن نباشد و یا اگر افراد مؤمن و خیر مایلند بانک‌های قرض‌الحسنه‌ای راه بیاندازند و به دستورات قرآن و شرع عمل کنند، وام قرض‌الحسنه پرداخت کنند بدون سود تا اعتبار اسلامی آنان محفوظ بماند مسلماً رضای خدا که رضای خلق هم در آن است حاصل خواهد شد و گره از کار مردم گشوده می‌شود.
آقایان مسئولین محترم به خوبی می‌دانند که بسیاری از کارخانجات، کارگاه‌ها و شرکت‌های خصوصی به علت ناتوانی در پرداخت سودهای کلان بانکی و جرایم تأخیر ورشکسته شده و عطای کارخانه و کارگاه و شرکت را به لقایش بخشیده‌اند و همین مسایل در دامن زدن به بیکاری و تعدد پرونده‌های ارجاعی به دادگستری بی‌تأثیر نبوده است.
و در پایان روز بانکداری اسلامی را روزی بدانیم که به واقع توانسته باشیم این بار سنگین را بر دوش باورمندان و مؤمنین گذاریم و از این حالت شترمرغی در آوریم.
والسلام