یادداشت سردبیر
اسماعیل عسلی
حاشیه کلانشهر شیراز یا کمربند زلزله خیز
چند روز پیش به دنبال بالا گرفتن مشاجره لفظی دو نوجوان در شهرک رضوان دو خانواده با یکدیگر درگیر شدند که نهایتاً کار به اسلحه کشی و تیراندازی کشید و ۲ نفر کشته و ۱۱ نفر نیز زخمی شدند و از طریق اورژانس به بیمارستان منتقل شدند. چند ماه پیش نیز مشابه چنین ماجرایی را در حاشیه کلانشهر شیراز شاهد بودیم. طبیعی است در مناطقی که مبادله ی مواد مخدر امری پیش پا افتاده و ملموس است وجود سلاح های سرد و گرم سبک چندان غیرمترقبه و شگفت انگیز نیست. اگر بخواهیم اتفاقات هنجارشکنانه که در کلانشهر شیراز اتفاق می افتد را روی نقشه ی این شهر نقطه گذاری کنیم، تراکم و تنوع نقطه گذاری ها را در حاشیه شیراز خواهیم دید، ضمن این که خاستگاه بسیاری از بزه کاران که در نقاط مرکزی و برخوردار شهر شیراز مبادرت به هنجار شکنی می کنند نیز حاشیه ی این کلانشهر است.
قبل از هر چیز باید اذعان داشت که حاشیه نشینی در ایران از زمان شتاب گرفتن مهاجرت روستائیان به شهر بیش از پیش رواج یافت تا پیش از آن شاغلان به پیشه هایی که پرداختن به آنها نیاز به فضای باز و رها شده ای داشت در اینگونه مناطق سکونت می گزیدند. سفالگران، شیشه گرها، دباغ ها و شاغلان درکشتارگاه ها و کناس ها و آجرپزها از جمله افرادی بودند که حاشیه ی شهرها را برای استقرار وسایل و اسباب کار خود مناسب تر می دیدند و از گذشته های دور نیزهنجار شکنان برای دور بودن از چشم مأموران قانون به دلیل بازبودن مسیرهای گوناگون فرار در صورت تعقیب و گریز، در حاشیه ی شهرها و خرابه ها بیتوته می کردند.
ظرف چند دهه ی گذشته حاشیه نشینی پیرامون کلانشهرها خصوصا شیراز با رخدادهای اجتناب ناپذیری نظیر جنگ، مهاجران افغانی، مهاجرت ناشی از خشکسالی، تجارت سیاه با محوریت دپو و توزیع مواد مخدرطبیعی و صنعتی، شکل گیری کانون های تجمع کودکان کار و زنان و مردان متکدی و آسیب پذیر گره خورده و به گستردگی و عمق حاشیه نشینی افزوده است به طوری که شاهد حاکمیت امنیت یکدستی در طول شبانه روز در برخی نقاط حاشیه ای شهر و حتی بافت تاریخی و قدیم شیراز نیستیم.
در حال حاضر می توان مدعی شد که حواشی کلانشهر شیراز مانند یک کمربند زلزله خیز عمل می کنند که پتانسیل بالایی برای تخریب و آسیب رسانی در شرایط فوق العاده دارند. به طور کلی در شرایطی شهر شیراز برای مدتی هر چند کوتاه از مدار عادی خود خارج شود و با بی نظمی مواجه گردد با وجود چنین حاشیه هایی زمینه مساعدی برای تشدید بحران و تزریق بی نظمی بیشتر وجود دارد. لذا توجه به ترکیب حاشیه ی شهرها از این منظر حائز اهمیت بالایی است. باید اذعان داشت که برای طرح نقشه ی جامع یک شهر صرفا نباید به ظرفیت مراکز خدماتی، مساحت فضای سبز، پراکندگی مراکز اداری، عرض و طول خیابان ها و روگذرها و زیر گذرها و راه های دسترسی برای عبور و مرور وسایط نقلیه عمومی و اورژانسی توجه کرد بلکه باید به ترکیب جمعیت با توجه به میزان آسیب پذیری ها و برخورداری ها و نیازها و انگیزه هایی که می تواند برخی طیف های اجتماعی را از مدار قانون خارج کند نیز توجه داشت که متاسفانه این مهم در مورد شیراز مد نظر قرار نگرفته است.
در اغلب موارد، وقتی رد پای وندالیسم و هنجارستیزی که گاه منجر به تخریب آثار ارزشمند تاریخی و فرهنگی و همچنین آسیب رسانی به امکانات شهری نظیر تلفن عمومی، سطل زباله، ایستگاه های اتوبوس، تابلوهای نصب آگهی، تابلو برق و… می شود را دنبال می کنیم به حاشیه ی شهرها می رسیم. سرقت کابل و سیم برق و حتی سرپوش اگوها و جدول های شهری نیز با فقر و حاشیه نشینی پیوندی معنادار دارد. حاشیه ی شهرها در بحث ضریب توفیق در اعمال قانون نیز قابل مقایسه با مرکز و نقاط برخوردار شهر نیستند و به همین دلیل برق دزدی و مصرف بدون کنتور آب و گازکشی های غیراستاندارد در حاشیه شهرها بیشتر رواج دارد و جالب اینجاست که برخورد با چنین رفتارهایی نیز برای مأمورین قانون دشوار و در مواردی غیر ممکن است!
از این رو تا زمانی که حاشیه نشینی در کلانشهری مانند شیراز رو به افزایش است نمی توان مرزی برای خدمات رسانی به شهر قائل شد و تعریف درستی نیز از جاده کمربندی و رودخانه های حاشیه ای وجود نخواهد داشت. یادمان نرفته که در جریان سیل سال گذشته که منجر به آبگرفتگی غیرمنتظره ای شد و همه کاسه کوزه ها هم بر سر شهرداری خراب شد علت اصلی چنین معضلی ساخت و سازهای بی رویه در محدوده ی رودخانه ی فصلی واقع در جنوب شیراز بود که توسط حاشیه نشین ها صورت گرفته بود.
به هر تقدیر جا دارد از خود بپرسیم که صاحب نظران و کارشناسان امور اجتماعی که در اتاق های فکر طرف مشورت مسئولین و گردانندگان امور در شیراز هستند برای مقابله با معضلات ناشی از حاشیه نشینی در کلانشهر شیراز چه تمهیداتی اندیشیده اند و آیا وقت آن نرسیده که به موازات زحماتی که شهرداری برای زیباسازی شهر می کشد و هزینه هایی که در راستای تبدیل شیراز به یک شهرتوریستی صورت می گیرد، شاهد مقابله با آسیب های ناشی از حاشیه نشینی با کاستن از عمق چنین پدیده ای باشیم؟