سرمقاله
محمد عسلی
آسیب‏شناسی کودتای نافرجام ترکیه
وقتی در ۳۱ ژوئن ۲۰۰۹ اردوغان در کنفرانس داووس خطاب به شیمون پرز گفت: شما کودک کش هستید و کنفرانس مجمع جهانی «داووس» را به عنوان اعتراض ترک کرد. سیاست خارجی آمریکا با یک چرخش بی‏نشان، زنگ‏های خطر را به صدا درآورد و صهیونیست‏ها از همان زمان نظرشان نسبت به عملکرد حزب اعتدال و توسعه که توانسته بود نوعی حکومت مردم‏سالاری دینی را با تلفیقی از باورهای اسلامی سنتی، مدرنیته و سکولاریسم تضعیف شده سفارشی آتاتورک در ترکیه به وجود آورد، تغییر کرد و آمریکا با حمایت از فتح‏الله گولن که خود را یکی از مؤسسین حزب اعتدال و توسعه در ترکیه می‏دانست و با عملکرد اردوغان به مخالفت برخاسته بود سعی در دو قطبی کردن جامعه ترکیه نمود و تا حدود زیادی هم موفق شد. به گونه‏ای که بسیاری از ژنرال‏های ذی‏نفوذ ارتش ترکیه و قضات عالیرتبه دستگاه‏های قضایی پیدا و پنهان سر از مخالفت با اردوغان در آوردند. زیرا فتح‏الله گولن به گفته خود هم با نهضت انقلاب شیعی در ایران مخالف بود و هم با تندروی‏های سلفی و تکفیری عربستان اما اردوغان با الهام از انقلاب اسلامی ایران سعی بر آن داشت به منظور پیشگیری از یک انقلاب اسلامی تمام‏عیار در ترکیه که زمینه‏های آن فراهم شده بود کج‏دار و مریز اهداف سیاسی و اقتصادی خود را با لعابی از رویکردهای ملی – مذهبی پیش برد.
وقتی جنبش کشورهای عربی سوریه، عراق، بحرین، لیبی، تونس و مصر با دخالت آمریکا و کشورهای اروپایی از جمله انگلیس و فرانسه به انحراف رفت و عقیم ماند و همه تلاش کردند با جنگ‏های داخلی و برادرکشی مسیر وحدت اسلامی را به انحراف بکشند اردوغان هم ندانسته در چاه ویل آمریکا گرفتار شد و به عنوان یکی از شرکای آمریکا در ناتو با حمایت از گروه تروریستی داعش به مخالفت با بشار اسد پرداخت و در جهت حمایت از مخالفان حکومت قانونی سوریه حرکت کرد.
و چون داعش به عنوان یک ویروس خطرناک برای جهان آزاد خطرساز شد و در فرانسه، بلژیک و چند کشور غربی دیگر از جمله آمریکا دست به عملیات انتحاری زد، اردوغان تحت فشار آمریکا و کشورهای اروپایی مجبور شد با داعش مقابله کند و صرفاً به حمایت از مخالفان بشار اسد برآید، نوعی موضع سیاسی که دقیقاً مخالف با موضع سیاست خارجی ایران و روسیه در حمایت از بشار اسد بود.
این مقابله و مخالفت با داعش، موجب شد داعش جبهه‏ای دیگر را همانند عملیات تروریستی در سوریه، در ترکیه هم باز کند و با چند عملیات انتحاری از جمله در فرودگاه استانبول فشار سیاسی و اقتصادی ناشی از عدم اقبال گردشگران خارجی را بر دولت اردوغان مضاعف کرد.
سرنگونی شکاری بمب‏افکن روسیه که ادعا شد در آسمان ترکیه بوده روابط ترکیه با روسیه را به گونه‏ای تیره کرد که هر دو کشور، روابط اقتصادی و گردشگری را بر روی یکدیگر بستند و اقتصاد ترکیه با فشارهای بیشتری مواجه گردید.
قطع رابطه با اسراییل هم دلیل حمله صهیونیست‏ها به کمک‏رسانان مردم غزه در کشتی که از ترکیه عازم غزه بود و منجر به کشته و زخمی شدن تنی چند از سرنشینان و دستگیری بقیه افراد گردید از یک سو و از دیگر سو قطع روابط اقتصادی روسیه با ترکیه به دلیل سرنگونی هواپیمای جنگی روس و موضع‏گیری اردوغان بر علیه بشار اسد و روند جنگی که در سوریه جریان داشت با حمایت‏های مالی عربستان به گونه‏ای پیش رفت که ناکامی اردوغان را در سیاست خارجی مورد نقد و اعتراض تحلیلگران سیاسی ترکیه قرار داد.
از این رو جمعی از سران و سربازان ارتش ترکیه که هنوز معلوم نیست با کدام حمایت خارجی قصد براندازی حکومت اردوغان را داشتند فرصت را مناسب دیدند دست به کودتای نظامی بزنند و بی‏شک بر این باور بودند که مردم از آنها حمایت خواهند کرد. هر چند اردوغان محرک و زمینه‏ساز کودتا را فتح‏الله گولن می‏داند و گولن هم این اتهام را رد کرده و اعلام نموده در این کودتا دخالتی نداشته و با آن مخالف است لیکن علیرغم سرکوب کودتا ترکیه آبستن وقایع و حوادثی خواهد بود که مهمترین آن فضای امنیتی و سیاسی حاکم بر ترکیه و کاهش گردشگران خارجی است که بر اقتصاد این کشور و نارضایتی مردم تأثیر خواهد گذاشت چرخش فعلی سیاست خارجی ترکیه که همراه با ایجاد روابط حسنه با اسراییل و روسیه است و اردوغان اعلام نموده خواهان مذاکره و ایجاد رابطه با سوریه و عراق هم هست هر چند تا حدودی موجب کاهش چالش‏های بین ترکیه و این کشورها خواهد شد. اما کودتای فعلی و بگیر و ببندها شرایطی را به وجود آورده که اردوغان برای تنبیه، اخراج و زندانی کردن کودتاچیان در آینده با چالش‏های زیادی روبه‏رو خواهد شد. هر چند امیدوار است با حضور نخست‏وزیر جدید بتواند از پس ماجراهای بعدی برآید.
به هر تقدیر آنچه مسلم است به گفته وزیر محترم امور خارجه ایران جناب ظریف: «کودتا در منطقه ما جایگاهی ندارد» اما آثار و تبعات آن بر سیاست‏های داخلی و خارجی ترکیه تا سال‏ها سایه خواهد انداخت و در راهگشایی مسیرهای پرپیچ و خم آینده ترکیه موانعی ایجاد خواهد نمود.
بدیهی است امنیت و آرامش هر یک از همسایگان ما فرصت مناسبی است برای ایجاد روابط اقتصادی و سیاسی و فرهنگی حسنه و به دور از چالش‏های غیرقابل پیش‏بینی. امید که چنین شود.
والسلام