سرمقاله
محمد عسلی
۱۶ آذر روز دانشجو
۱۶ آذر را در سال ۵۳ که دانشجوی دانشگاه تهران بودم درک کردم بی‌آنکه بدانم چرا؟
از آن تاریخ این خاطره از ذهنم محو نمی‌شود، وقتی صبح ۱۶ آذر ۵۳ وارد دانشگاه شدم و از خیابان اصلی داخل محوطه به سمت دانشکده ادبیات رهسپار بودم؛ ناگهان هیاهویی برخاست. در هوا سنگ بود که به شیشه پنجره‌ها و ساختمان‌ها اصابت می‌کرد؛ صدای شکستن شیشه با شعار دانشجویان خشمگین که حدود ۲۰۰ نفر بودند و فریاد می‌زدند: «اتحاد، مبارزه، پیروزی» مرا به فضای دیگری برد.
ایستادم و نظاره‌گر حرکت دانشجویان معترض بودم که از دانشکده پزشکی و فنی به سمت پایین در حرکت بودند، آنها همانند سربازان در صف جمع متحد و پرهیبت مدام شعار: «اتحاد، مبارزه، پیروزی» سر می‌دادند. از کنار من عبور کردند و چند قدم که دور شدند ناگهان نیروهای گارد دانشگاه مرا گرفتند و شروع کردند به زدن، اولین باتوم ضربتی به صورت و دماغم اصابت کرد و تا به خود آمدم خون از بینی‌ام جاری شده بود. مرا به اتاق محل اقامت نیروهای گارد بردند. افسری با تحکم و اهانت مرا مورد خطاب قرار داد و مدام بد و بیراه می‌گفت و حرف‌های زشت می‌زد. هر چه می‌گفتم والله من تماشاگر بودم، دست بردار نبودند تا آنکه بالاخره بعد از چند ساعتی متوجه شدند دانشجوی تازه واردم و از این اوضاع بی‌اطلاع.
آن روز گذشت و من از همان لحظه به سیاست فکر کردم و به دنبال اینکه ۱۶ آذر چه اتفاقی افتاده بود پرس و جو کردم. اکنون هر آنچه از آن روزها و اعتراضات به خاطر دارم و اینکه وقایع ۱۶ آذر ۳۲ چگونه به وقوع پیوست را به شرح زیر یادآوری می‌کنم.
و اما بعد:
پس از سقوط رضاشاه پهلوی و ایجاد فضای بازتری که احساس می‌شد، فعالیت‌های سیاسی در بین دانشجویان دانشگاه تهران که آن زمان قطب دانشگاه‌های ایران بود بسیار افزایش یافت.
در این دوران حزب توده از نفوذ سیاسی بسیاری در بین دانشجویان برخوردار بود که گفته شده بیش از نیمی از دانشجویان دانشگاه تهران عضو و یا هوادار این حزب بودند.
اما در دوران نخست‌وزیری محمد مصدق و افزایش محبوبیت جبهه ملی در اوایل دهه ۱۳۳۰ محوریت این حزب در دانشگاه به چالش کشیده شد. پس از وقوع کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ سازمان‌های سیاسی تشکیل دهنده جبهه ملی برای دوره کوتاهی در یک ائتلاف ضعیف، تحت نام نهضت مقاومت ملی به فعالیت سیاسی دست زدند و تظاهرات و اعتصابات پراکنده‌ای در پاییز همان سال در دانشگاه تهران و همچنین بازار از جمله در تاریخ ۱۶ مهر و ۲۱ آبان در اعتراض به محاکمه مصدق برگزار شد.
چند هفته پس از این وقایع اعلام شد که روابط ایران و بریتانیا «که در زمان نخست وزیری محمد مصدق قطع شده بود» از سر گرفته خواهد شد.
و ریچارد نیکسون نایب ریاست جمهوری وقت آمریکا برای دیدار رسمی به ایران خواهد آمد.
این موضوع بهانه لازم برای اعتراضات را فراهم کرد و در ۱۴ آذر به سفارش نهضت مقاومت ملی، دانشجویان فعال به سخنرانی در کلاس‌ها پرداختند و ناآرامی‌ تمام محوطه دانشگاه تهران را فرا گرفت.
دولت وقت تصمیم به سرکوب اعتراضات گرفت.
سربازان و نیروهای ویژه ارتشی پس از هجوم به دانشگاه به کلاس‌های درس حمله‌ور شدند و صدها دانشجو را بازداشت و زخمی کردند.
نیروهای امنیتی در دانشکده فنی، اقدام به شلیک گلوله کردند که موجب شهادت سه دانشجوی فنی به نام‌های احمد قندچی (مهدی)، شریعت رضوی و مصطفی بزرگ‌نیا شد.
فردای آن روز نیکسون به ایران آمد و دکترای افتخاری در رشته حقوق را در دانشگاه تهران که در اشغال مشهود نیروهای نظامی بود دریافت کرد.
بر اساس منابع پراکنده تاریخی: «وقایع آذر ۱۳۳۲ نمایانگر واکنش دولت کودتا به فعالیت‌های دانشجویی بود و به دنبال آن سرکوب نظام‌مند تمامی اشکال دیگر مخالفت‌ها، روی داد از آن تاریخ ۱۶ آذر توسط کنفدراسیون دانشجویان خارج از کشور روز دانشجو نامیده شد…»
دانشجویان پس از آن واقعه هر سال در این روز اعتصاب‌های دانشجویی به راه می‌انداختند که یکی از آن سال‌ها را در مقدمه یادآور شدم. برخی بر این باورند که «حادثه ۱۶ آذر ۳۲ به عنوان نماد استکبارستیزی، مبارزه با استبداد و عدالت‌خواهی دانشجویان در تاریخ ایران ثبت شد…»
و اما بعدتر:
جنبش دانشجویی پس از پیروزی انقلاب اسلامی با حفظ وحدت و پرهیز از جدایی، تفرقه و مقابله با یکدیگر بر آن است که رایت استکبارستیزی و مبارزه با استبداد و خودکامگی را پیوسته به اهتزاز در آورد و مسیر عدالتخواهی را ادامه دهد. تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در تهران به وسیله دانشجویان پیرو خط امام در واقع یکی از عملیات جنبش دانشجویی بود. در این راه مخالفان انقلاب اسلامی و دشمنان قسم خورده خارجی با سرمایه‌گذاری‌های سیاسی، خبری و مالی بسیاری تلاش کرده‌اند مسیر هدفمند این جنبش را به انحراف بکشند و دانشگاه‌ها را به تعطیلی بکشانند و یا دانشجویان را مقابل یکدیگر قرار دهند که بحمدالله موفق نشده‌اند؛ هر چند وظیفه دانشجویان فهیم مقابله با اعمالی است که انقلاب اسلامی را به خطر می‌اندازد و یا مسیر انقلاب را به انحراف می‌کشد اما آنها هوشیارند که خود به انحراف نروند و تحت تأثیر جوسازی‌های مسموم دشمنان قرار نگیرند و به مسایل و وقایع و رویدادها توجه کنند و به آگاهی‌های خود بیفزایند.
در پایان ضمن گرامیداشت یاد و خاطره شهدای ۱۶ آذر و تمامی شهدایی که برای احقاق حق ملت شریف ایران به پا خاستند و خون پاک و مطهرشان نهال نوپای انقلاب اسلامی را به درختی ستبر و ریشه‌دار تبدیل کرد. برای تمامی دانشجویان مبارز، نستوه و فهیم که استوانه‌های هدایت و بزرگمردی امروز و فردای ایران عزیز هستند آرزوی موفقیت و بهروزی داریم.