سرمقاله
محمد عسلی
روز پژوهش چه روزی است؟
روز پژوهش هم روزی است مشابه روز مناسبت¬های دیگر. نامی در تقویم دارد و گاه¬گاهی هم نشانی در دانشگاه¬ها از خود نه به یادگار که به مناسبت روی تابلوهای ورودی نقشی می-گذارد و شاید هم کسی از جایی دعوت شود که بیاید چند جمله¬ای با مقدماتی طولانی که چنین باید و چنان نباید بگوید کیک و چایی هم صرف شود و تمام و همه بروند تا سالی دیگر.
همان مثل معروف آفتابه لگن صد دست و شام و ناهار هیچی! مصداق بارز چنین مناسبت-هایی است.
و اما بعد:
پژوهش لفظی است که در جمع دانشگاهیان و مراکز تحقیق چندان افاده معنی نمی¬کند و حتی در دوره فوق¬لیسانس یا دکترا بالاجبار می¬باید موضوعی انتخاب شود و سؤالاتی مطرح گردد که برای آن پاسخی داده شود.
نام آن را تز گذارند و یا چیز دیگر فرقی نمی¬کند. زیرا پس از سه چهار سال تلاش یک دانشجو و چند استاد و کسب نمره¬ای برای گذر از وادی دانشگاه پژوهش¬ها به بایگانی سپرده می¬شوند و به ندرت کاربردی دارند و یا عملاً مورد استفاده قرار می¬گیرند مگر مواردی از استثنائات که حساسیت¬ها به گونه¬ای باشد که نیازی ضروری را پاسخ دهد.
و اما بعدتر:
روز پژوهش روزی است که در آیین¬نامه¬ها و برنامه¬های آموزشی از همان مقطع ابتدایی دانش¬آموزان به مطالعه و گفتمان¬های کلاسی و برون¬کلاسی تشویق شوند و تکیه صرفاً بر حافظه دانش¬آموزان جهت گذر از چند امتحان که بعداً به فراموشی سپرده می¬شود نباشد.
متأسفانه با آموزش و پرورش معلم¬محور به جایی نخواهیم رسید.
به یاد آوریم وقتی روس¬ها اولین فضانورد مرد «یوری گاگارین» را به فضا فرستادند و بع دها تروشکوا اولین زن فضانورد روس با موفقیت دور زمین را از بالای جو مشاهده کرد آمریکایی¬ها دریافتند که باید علت عقب¬ماندگی خود را از علوم فضایی بیابند لذا کنفرانسی در گودآلپ تشکیل دادند و از ۴۰۰ صاحب نظر تعلیم و تربیت دعوت نمودند که به این سؤال بعد از یک سال مطالعه و تحقیق پاسخ دهند و در همان روز و ساعت دوباره در این کنفرانس حضور یابند.
با گذشت یکسال، بیشتر شرکت کنندگان به این نتیجه رسیده بودند که علت پیشرفت روس¬ها در علوم فضایی روش تدریس آنهاست که دانش¬آموزمحور است و برعکس روش تدریس آمریکایی¬ها معلم¬محور بود.
با تغییراتی که بر اساس این تحقیقات انجام شد فضانوردان آمریکایی موفق شدند به کره ماه سفر کنند و جهانیان را به شگفتی وا دارند.
متأسفانه سالیانی است که بحث آموزش و پرورش دانش¬آموزمحوری، بحث و گفتمان معلمان و صاحب نظران تعلیم و تربیت ماست اما باز هم در به همان پاشنه معلم¬محوری می-چرخد و تاکنون آزمون و خطاهای ما هم در این ماجرا به جایی نرسیده است.
زیرا تغییر روش آموزش و پرورش صرفاً یک شعار نیست؛ بلکه فضای مناسب و مطلوب، تجهیزات آموزشی، آگاهی به روش¬های نوین تدریس و تغییر در ساختارها یک اصل مهم است که می¬باید به آن توجه شود که نمی¬شود و اگر در دهه اول انقلاب جلساتی از صاحب نظران به ریاست آقای دکتر احمدی تشکیل شد که یکی از اعضاء هم اینجانب بودم بعد از آماده شدن طرح تغییرات بنیادین نظام آموزش و پرورش آن طرح در مجلس رأی نیاورد زیرا گفتند تأمین بودجه میسر نیست.
بعدها در زمان وزارت آقای محمدعلی نجفی طرح مسأله شد و صرفاً از آن طرح گزینه¬ای انتخاب شد که دروس دبیرستانی به صورت واحدی از هم تفکیک شوند و همانند سابق به صورت ترکیبی و معدل¬گیری نباشند.
به هر صورت توجه به پژوهش و تحقیق و نحوه راست¬آزمایی آن یک مسأله است؛ نتایج به دست آمده مسأله دیگری و مهم¬تر آنکه تا چه میزان در عمل مفید افتاده است و آثار آن نتایج تحقیقات چه تأثیری بر رفع مشکلات و نیازها گذاشته است مسأله اصلی است.
به نظر می¬رسد علیرغم تلاش¬های اخیر در جهت نخبه¬گرایی هنوز نتوانسته¬ایم در کشف استعدادها و تشویق نخبگان به امور تحقیق و پژوهش همطراز کشورهای پیشرفته موفقیت¬های شایانی تحصیل کنیم؛ بلکه برعکس بسیاری از نخبگان و پژوهشگران ما بار سفر بسته و تجربیات خود را ارزانی از ما بهتران کرده¬اند.
امید که به خود آییم و زمینه¬هایی فراهم کنیم که نخبگان ما در تمامی رشته¬ها بتوانند با دست و دل بازی مسئولین در تأمین بودجه لازم و در شکوفایی استعدادهای خود گوی سبقت از دیگران بربایند و جایگاه ایران را در رتبه¬های بالاتری ارتقاء دهند.
مسلماً این امر مستلزم توجه به چند نکته اصلی است.
نخست دیدگاه خود را در اهمیت دادن به علوم به نحوی تغییر دهیم که تربیت هر نسل دانشگاهی برای پاسخگویی به نیازهای علمی، تجربی و فرهنگی جامعه باشد.
دوم در برنامه¬های آموزشی و تربیتی روزآمد شویم و از روش¬های سنتی و کهنه معلم-محوری پرهیز نماییم.
سوم برای تحقق چنین خواسته¬هایی مقدمات تأمین نیازهای اهداف مورد نظر را جدی بگیریم.
و نهایتاً در حفظ، حراست و تشویق نخبگان پیشقدم شویم. ان¬شاءالله
والسلام