سرمقاله
اسماعیل عسلی- سردبیر
راز و رمزهای اربعین
در آموزه‌های دینی عدد چهل نماد کمال و پختگی و نقطه عطفی برای به ثمر نشستن تلاش‌های مستمر و هدفمند است. بر اساس آیات و روایات متعدد، ۴۰ روز و ۴۰ سال فرصتی است که می‌تواند به نهادینه شدن یک رفتار در صورت تکرار و مداومت بیانجامد. شاید این که در روایات از قول نبی اکرم(ص) آمده است که خداوند می‌فرماید: وقتی بندگان من به سن چهل سالگی می‌رسند دو فرشته رفتارهای شایسته و ناشایسته‌ی آنها را ثبت می‌کنند ناظر بر همین معنا باشد. همچنین آنجا که پیامبر اکرم(ص) در جایی دیگر فرموده‌اند: “زمانی که یک فرد به سن چهل سالگی می‌رسد به او سخت بگیرید” نیز در پیوند با چنین رویکردی مفهوم پیدا می‌کند. توقف و بیتوته‌ی چهل شبه‌ی حضرت موسی در کوه طور برای دریافت ۱۰ فرمان و مبعوث شدن پیامبر در سن چهل سالگی به نبوت نیز گمانه‌زنی‌ها در خصوص اهمیت عدد چهل را قوت می‌بخشد. در آیه‌ی ۲۶ سوره‌ی مائده از چهل سال ممنوعیت بنی‌اسرائیل برای ورود به سرزمین مقدس و چهل سال آوارگی آنها در بیابان یاد شده است. از قول پیامبر(ص) نقل گردیده که اگر کسی ۴۰ حدیث از من حفظ کند و آن را نقل نماید خداوند او را دانشمند و آگاه محشور می‌کند. به همین دلیل برخی از علما نسبت به نوشتن کتاب چهل حدیث صحیح به نقل از پیامبر اقدام می‌کنند. این که اگر به ۴۰ مؤمن دعا کنیم سپس حاجت خود را از خداوند بخواهیم اجابت می‌شود نیز سر در آبشخور راز و رمزهای عدد چهل دارد.
در روایات آمده است اگر کسی چهل روز از اعمال و رفتار ناشایست دست بردارد خداوند نوری در دل او می‌تاباند و چشمه‌های حکمت از درون او می‌جوشد. حافظ در یک غزل اشاره‌ای به این موضوع دارد:
سحرگه رهروی در سرزمینی
همی گفت این معما با قرینی
که ای صوفی شراب آن گه شود صاف
که در شیشه برآرد اربعینی
به همین دلیل برخی از متصوفه و اهل ریاضت تلاش می‌کنند با چله‌نشینی و اعتکاف در جایی دور از اجتماع به چنین افتخاری نائل شوند که البته با فرهنگ دینی که مؤمنان را از رهبانیت برحذر داشته همخوانی ندارد زیرا این که انسان به دور از جامعه و در حالی که حشر و نشری با مردم ندارد بتواند از گناه دور بماند هنر نیست بلکه هنر این است که انسان در پیچ و خم زندگی و در جریان مناسبات اجتماعی چنین شیوه‌ای را در پیش گیرد تا بتواند بر دیگران نیز تأثیری سازنده داشته باشد به همین دلیل اینگونه چله‌نشینی‌ها و اعتکاف‌ها در سنت پیامبر(ص) و ائمه دیده نمی‌شود. البته نبی اکرم(ص) به فرمان خداوند هنگام شب به حمد و تسبیح می‌پرداختند و آدابی را به جا می‌آوردند که مخصوص خود ایشان بود زیرا چنین مراقبت‌هایی زمینه‌ی آمادگی روحی ایشان را برای دریافت وحی فراهم می‌کرد.
بعید نیست مراسم چهلمین روز که برای وفات یافتگان می‌گیرند نیز به این سخن پیامبر برگردد که خطاب به ابوذر فرموده است: ای ابوذر هنگامی که یک مؤمن از دنیا می‌رود زمین تا چهل روز برای او می‌گرید. و اما می‌رسیم به اربعین که با نام سید و سالار شهیدان و یاران باوفایش گره خورده است.
بر اساس نقل‌های تاریخی قابل اعتنا در بازه‌ی زمانی چهل روز پس از شهادت امام حسین(ع) و یارانش اتفاقات زیادی رخ داد که با روشنگری‌هایی همراه بود. این روشنگری‌ها به خنثی شدن تبلیغاتی که بنی‌امیه برای توجیه رفتار وحشیانه‌ای که در کربلا داشتند منجر گردید تا آنجا که عده‌ای جرأت و شهامت پیدا کردند در برابر چنین رفتاری موضع‌گیری کنند به طوری که حتی یکی از همسران یزید نیز به معترضین پیوست و نامش در فهرست زنان عاشورایی قرار گرفت. در تاریخ آمده که جابر ابن عبدالله انصاری به عنوان کهنسال‌ترین اصحاب پیامبر(ص) پس از گذشت چهل روز از شهادت امام حسین(ع) بر سر تربت آن حضرت حاضر می‌شود و بر مظلومیتش گواهی می‌دهد و به تدریج شیعیان آن حضرت و توابین نیز به اهمیت این حرکت که گونه‌ای دهن‌کجی به بنی‌امیه و ادای احترام به ساحت شهدای کربلاست پی می‌برند و این رفتار نمادین را تداوم می‌بخشند به طوری که در نتیجه‌ی رفت و آمدهای فراوان تدریجاً کربلا به شهر تبدیل می‌شود و شکل یک زیارتگاه را به خود می‌گیرد.
باید اذعان داشت که نطفه برخی از جنبش‌های شیعی که بعدها با اهداف دیگر نیز می‌آمیزد در دل همین روشنگری‌ها منعقد می‌گردد و موجب می‌شود که بذر جانفشانی شهدای کربلا به نهالی تبدیل شود و شکوفا گردد و به عنوان سرچشمه‌ی الهام‌بخشی حتی برای جنبش‌های غیردینی و ملی مطرح باشد. هر چند زیارت قبر امام حسین(ع) از ابتدا با هدف جلوگیری از به فراموشی سپرده شدن ماجرای کربلا و گونه‌ای اعلام همبستگی با اهداف حسین ابن علی کلید خورد اما اگر تنها در قالب یک آیین با تشریفاتی فاقد توجیهات دینی برگزار شود و زیارت‌کنندگان نگاهی حماسی به رفتار خود نداشته باشند به تدریج از اهداف اولیه‌ی خود فاصله می‌گیرد و با اغراضی درمی‌آمیزد که با روح نهضت حسینی منافات دارد کما این که شیعیان عراق که دو سوم جمعیت این کشور را تشکیل می‌دادند با وجود برخورداری از چنین فرصت فرهنگی و پتانسیل مذهبی سال‌ها حاکمیت ظالمانه شخصی چون صدام را تحمل کردند. نباید فراموش کرد که هدف نهضت حسینی حراست از جوهره‌ی رسالت پیامبر بود. این نهضت با هدف دفاع از شایسته‌سالاری شکل گرفت. از این رو اگر کسی مدعی پیروی از حسین ابن علی باشد و ظلم را در هر شکل آن خصوصاً عدم شایسته‌سالاری بپذیرد با فرهنگ عاشورا بیگانه است لذا کسانی که به زیارت قبر آن حضرت می‌روند نباید از راز و رمز رفتار خود بی‌خبر باشند. متأسفانه گاهی فلسفه‌ی وجودی برخی آیین‌ها در لابه‌لای شاخ و برگ‌هایی که پیدا می‌کند از نظرها پنهان می‌ماند. این که با گذشت تقریباً ۱۴۰۰سال از نهضت حسینی جهان اسلام هنوز هم با معضل عدم شایسته‌سالاری در اغلب کشورهای به ظاهر اسلامی دست و پنجه نرم می‌کند گواه صادقی است بر این که مظلومیت امام حسین(ع) کماکان ادامه دارد و پر واضح است تا زمانی که بهترین‌ها بر سرزمین‌های اسلامی حاکم نباشند نمی‌توان مدعی شد که تمامی اهداف امام حسین(ع) از جانفشانی‌ها به ثمر نشسته است. این که گفته می‌شود هر روز عاشورا و هر زمینی کربلاست ناظر بر همین نکته‌ی لطیف است که مسلمانان وظیفه دارند در هر زمان و در هر کجا تنها از شایستگان تبعیت کنند. اینجاست که حتی غیرمسلمانان نیز می‌توانند امام حسین(ع) را الگوی خود بدانند همچنان که بسیاری از انقلابیون غیر مسلمان نظیر مهاتما گاندی پدر معنوی هند برای آن حضرت احترام قائل بوده و هستند و بر این باورند که زندگی با خفت و خواری هیچ ارزشی ندارد. بزرگترین آفتی که نهضت حسینی را تهدید می‌کند جابه‌جایی هدف با وسیله است. آیین‌های بزرگداشتی که برای شهدای کربلا در اشکال گوناگون برگزار می‌شود وسیله‌ی یادآوری اهداف نهضت حسینی و انتشار معرفت برای رواج آزادگی و حق‌طلبی است لذا هر آیینی که از چنین خاصیتی تهی شود و آیین که وسیله است جای هدف را بگیرد نشانه‌ی تداوم مظلومیت شهدای کربلا حتی در میان پیروان آن حضرت است وگرنه چگونه می‌شود ۷۲ نفر در نبردی نابرابر به هدف خود که اثبات عدم لیاقت یزید برای خلافت است برسند اما یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون نفر مسلمان که اکثریت قریب به اتفاق آنان بر حقانیت نهضت حسین ابن علی وقوف دارند و برای آن حضرت احترام قائل‌اند در چنین شرایط نابسامانی زندگی کنند و نتوانند از احساس مشترکی که نسبت به شخصیت‌های بزرگی چون حسین ابن علی دارند برای ترویج وحدت و حاکم کردن افراد شایسته بر جامعه بهره‌برداری کنند.