سرمقاله
محمد عسلی
علل افت سرانه مطالعه در ایران
برگزاری نمایشگاه کتاب در شیراز که هم اکنون در جریان است بهانه‌ای دست داد تا به علل و عوامل افت سرانه مطالعه در ایران بپردازیم.
عام‌ترین تعریف از سرانه مطالعه میانگین مدت زمان مطالعه یک نفر در یک شبانه روز است.
هر چند ممکن است همیشه این تعریف صادق نباشد. می‌توان به جای مدت زمان، از تعداد صفحات و یا کتاب‌های خوانده شده در طول روز نیز برای تعریف سرانه مطالعه استفاده کرد. «ویکی پدیا»
و اما بعد:
با توجه به اینکه پژوهش‌های آماری جدید مبین پایین بودن میزان مطالعه در ایران است اما اگر مطالعه را صرف خواندن صفحات کتاب ندانیم و صفحات و مطالبی که از طریق اینترنت و گوشی تلفن‌های همراه خوانده می‌شوند را به حساب مطالعه گذاریم نه تنها سرانه مطالعه در ایران کاهش پیدا نکرده بلکه افزایش هم داشته است زیرا گوشی تلفن همراه که امروزه در اختیار مردم ایران است و معمولاً همراه و همدل همگان شده در ۲۴ ساعت بخشی از اوقات و فرصت‌های کاربران را می‌گیرد و به جز مکالمه تلفنی و نامه‌نگاری‌های کوتاه که آنها را به حساب مطالعه نمی‌گذاریم کسب آگاهی‌ها و مطالعات اخبار، خواندن صفحاتی از کتاب‌ها و اطلاعاتی که همه وقت در گوشی‌های همراه ضبط و ثبت می‌شوند و مورد استفاده قرار می‌گیرند را نیز می‌توان مطالعه نامید.
هر چند تعداد کتاب‌های فروش رفته و میزان امانت گرفتن کتاب از کتابخانه‌ها، نیز شاخصی برای برآورد سرانه مطالعه است اما صرف خرید کتاب که معلوم نیست مورد استفاده قرار گرفته یا نه نمی‌توان به ضرس قاطع آن را دخیل در برآورد میزان مطالعه به حساب آورد. آمارهای روزانه سرانه مطالعه در ایران از ۲ تا ۷۹ دقیقه متغیر است.
این اختلاف عجیب و با فاصله حکایت از آن دارد که یا ارزیابی دقیقی از میزان مطالعه در ایران انجام نگرفته و یا اینکه بعضی‌ها تلاش دارند میزان مطالعه را به شدت کم جلوه دهند و بعضی‌ها افزون بر واقعیت بزرگنمایی کنند.
در هر صورت تحولات و تغییراتی که در زندگی مردم سرزمین ما اتفاق افتاده و توسط شبکه‌های حقیقی و مجازی در تمامی لحظات ۲۴ ساعت مخاطبان بمباران اطلاعاتی می‌شوند نمی‌توان گفت میزان مطالعه صرف مطالعه کتاب است زیرا غرض از مطالعه، میزان وقتی است که هر کس برای درک و فهم مطالب اعم از علمی و غیرعلمی صرف می‌کند.
به عنوان مثال از ۵۰ سال گذشته به قبل که این همه دستاوردهای علمی و تکنولوژیکی در اختیار مردم نبود حافظه مردم و اطلاع آنها از نام و نشان تجهیزات و وسایل امروزی زندگی خالی بود.
اینک هر کودک ۵ یا ۶ ساله اطلاعاتی از وسایل و ابزاری دارد که روزانه با آنها سر و کار دارد.
مثلاً می‌داند کار یخچال، فریزر، زودپز، اتومبیل، هواپیما، ترن چیست و یا انواع میوه‌ها کدامند و باغ و بوستان و درخت و آب و سبزه چرا و چگونه مورد استفاده قرار می‌گیرند.
امروز یک کودک ۲ یا ۳ ساله به خوبی می‌تواند با افراد خانواده و همسالان خود ارتباط برقرار کند و کلماتی بر زبان می‌آورد که گاه آدم را به تعجب وا می‌دارد.
این میزان از توانایی‌های افراد در سنین مختلف نشانه‌ای از مطالعه است که گر چه با در دست گرفتن کتاب و یا روزنامه و مجله به دست نمی‌آید ولی ارتباطات و تعاملات اجتماعی به گونه‌ای است که مقصود از مطالعه را که همان یادگیری است و در رفتار تغییر ایجاد می‌کند، محقق می‌سازد.
و اما بعدتر:
بی‌شک تفاوت جامعه‌ای که گرایش به کتابخوانی دارد و افراد با خرید کتاب و مطالعه مستمر روزانه، علایق خود را به کتاب و مطالعه ابراز می‌دارند با جامعه‌ای که به هر دلیل از جمله گرانی کتاب و یا نبود کتاب مورد علاقه و عدم توانایی در خرید به ندرت تن به کتابخوانی می‌دهند زیاد است اما ناگفته نماند که عوامل زیر در ترغیب اجباری یا اختیاری به مطالعه مؤثرند. نخست اهداف، روش‌ها و نحوه آموزش در مدارس، دانشگاه‌ها و سایر مراکز علمی، فرهنگی و هنری است.
دو دیگر میزان درآمد سرانه که در قدرت مالی برای خرید وسایل و ابزار مطالعه از جمله کتاب لحاظ می‌شوند.
سه دیگر نوع شغل و میزان وقتی است که کارکنان و کارگران در کار صرف می‌کنند و میزان سختی کار است که آنها را توان و فرصت مطالعه می‌دهد به عنوان مثال راننده‌ای که در طول شبانه روز حداقل ۸ ساعت رانندگی می‌کند فرصت چندی برای مطالعه ندارد و ترجیح می‌دهد برای رفع خستگی اوقات فراغت را به استراحت بپردازد.
اما یک معلم، استاد دانشگاه و یا مهندس در تخصص‌های مختلف و یا یک روزنامه‌نگار پیوسته در حال مطالعه و مرور مطالب قرار می‌گیرند.
و نهایتاً فرهنگ عمومی، نظم‌پذیری، قانونمداری، اخلاقگرایی و نحوه آموزش و تربیت همه در گرایش به مطالعه و کسب معلومات تأثیرگذارند.
اینکه دولت برای بالا بردن میزان مطالعه چه میزان بودجه و امکانات ایجاد می‌کند و در ساخت و تجهیز کتابخانه‌های ملی و عمومی سعی دارد، خود موضوعی است که به بالا رفتن سرانه مطالعه کمک می‌کند. قانون مطبوعات و قوانین نشر و میزان محدودیت‌ها همه در رغبت به مطالعه کتاب و روزنامه و یا حتی تماشای برنامه‌های تلویزیونی مؤثرند.
میزان سواد و معلومات والدین که منجر به تشویق فرزندان به مطالعه می‌شود نیز در افزایش یا کاهش فرصت مطالعه و تشویق و تبلیغ آن تأثیرگذار است.
بالطبع در یک جامعه سنتی میزان مطالعه کمتر از یک جامعه صنعتی است زیرا روند امور و زندگی در جوامع صنعتی همگان را به مطالعه و آگاهی از دستاوردهای جدید ملزم می‌کند.
به عنوان مثال وقتی بسیاری از خدمات توسط اینترنت انجام می‌شود آشنایی با این دستاورد عصر جدید می‌طلبد با مطالعه نحوه ساز و کار و عملکرد آن همگان آشنا شوند.
مسلماً هر آنچه موجب علل افت سرانه مطالعه در ایران می‌شود، از میان برداشتن آن می‌تواند علل افزایش سرانه مطالعه باشد.
اگر شرایط برای یک چوپان بسیار باهوش فراهم می‌شد شاید یک سعدی یا ابن سینای دیگری هم به جمع دانشمندان اضافه می‌گردید.
هیچکس از شکم مادر دانشمند و فیلسوف و مخترع بیرون نمی‌آید.
اگر فرصت مطالعاتی برای همگان در یک سطح باشد عدالت اجتماعی حکم می‌کند نسبت به تلاش‌ها و ماحصل آنها یک دید مساوی نسبت به عملکرد افراد داشته باشیم اما وقتی یکی در شرایط مطلوب و دیگری در شرایط غیرمطلوب است نمی‌توان انتظاری مشابه از عملکردها داشت.
پیشرفت هر جامعه به میزان تحقق عدالت اجتماعی در استفاده همگانی از امکانات و توان‌بخشی‌هاست.
از جمله عوامل افت سرانه مطالعه در ایران می‌تواند فاصله طبقاتی، فقر، بی‌سوادی، اعتیاد و بیکاری باشد زیرا در برآوردهای سرانه مطالعه، تعداد جمعیت مخرج کسری است که صورت آن میزان مطالعه در ۲۴ ساعت است.
به هر تقدیر نه فقط دولت و دست‌اندرکاران شاغل در ادارات و نهادهای فرهنگی می‌باید شرایط و فرصت‌های مطالعاتی برای همگان ایجاد نمایند بلکه آحاد مردم هم به منظور بالا بردن میزان و سرانه مطالعه می‌باید به یک جهاد مقدس بپیوندند به عنوان مثال بسیار افزون بر تعداد کتاب‌هایی که در کتابفروشی‌ها و یا کتابخانه‌ها در قفسه‌ها جای گرفته و چه بسا بعضاً تورق هم نشده‌اند کتابخانه‌های کوچک و بزرگ درون خانه‌هاست که اگر در آنها به روی مشتاقان مطالعه باز شود و این کتاب‌ها به امانت برای مطالعه داده شوند کسانی که قدرت خرید و یا انگیزه‌ای برای خرید کتاب ندارند به کتابخوانی تشویق می‌شوند.
حتی می‌توان در اتوبوس‌های مسافرتی و یا اتوبوس‌های درون شهری هم جایگاهی برای مطالعه آزاد قرار داد. مهم این است که ما چه میزان به فراهم آوردن امکانات مطالعه اهمیت می‌دهیم.
والسلام