سرمقاله اسماعیل عسلی

مردی برای تمامی    زمان ها

شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی از شاعران اندیشمندی است که آثارش مورد توجه جهانیان قرار گرفته و آوازه اش حتی در زمانه ی خودش نیز از مرزهای شیراز و ایران فراتر رفته است . وی با دو نگاه آرمانی و انتقادی دو اثر بوستان و گلستان را از خود بر جای گذاشته که پس از وی به لحاظ برخورداری از نکات تعلیمی    و تربیتی در مدارس و مکتب خانه  ها مورد استفاده قرار گرفته به طوری که در طول نزدیک به ۷ قرن پس از وی نیز نقش زبان معیار را ایفا کرده است .
سعدی سهم بسزایی در تعدیل زبان داشته به طوری که اگر به آثار مکتوب پیش از سعدی نگاه کنیم اغلب آثار یا لبریز از تعابیر و لغات عربی است و یا نشانه  هایی از عربی گریزی در آن هویداست . سعدی راه میانه ای را در پیش گرفته و در اغلب حکایات شیوه ای سهل و ممتنع را دنبال کرده که اگر چه ساده به نظر می    رسد اما بسیار دشوار است . نشان به آن نشان که تلاش سخنوران پس از وی برای پیروی از او در این سبک و سیاق به جایی نرسیده است!
سعدی نام با مسمایی دارد یعنی مصلح است و به دنبال ایجاد تغییر، ولی پر واضح است که مناسبات رایج بین مردم و حکام در زمانه ی سعدی به گونه ای نبوده که بتوان کارگزاران حکومتی را مستقیما مورد خطاب قرار داد و از رفتار و منش آنها انتقاد کرد . به همین دلیل سعدی زمانی که می    خواهد انتقاد کند به حکمرانان گذشته و نتایج شوم رفتارشان اشاره می    کند یا این که رفتار عادلانه ی آنها را در مواردی مورد تمجید قرار می    دهد . فرضا زمانی که می    خواهد حکمرانان را به داشتن سعه ی صدر و پذیرش انتقاد دعوت کند به ماجرایی اشاره می    کند که در جریان آن شخصی بر خلاف نظر حضرت علی (ع) سخن می    گوید و حضرت علی نه تنها ناراحت نمی    شود بلکه سخن او را تایید می    کند و مسائلی از این قبیل که البته جای بحث فراوان دارد . بهره گیری از تاریخ و فرهنگ و آداب و رسوم و اشاره به شیوه  های گوناگون زندگی برای بیان نکات دقیق که جنبه ی آموزشی و تعلیمی    دارد از مختصات آثار سعدی است خصوصا در گلستان و بوستان که بن مایه  های اجتماعی را بیش از غزلیاتش می    توان دید و به داوری نشست .
گمانه زنی  ها پیرامون رویکرد مذهبی سعدی از جمله امتیازات این شاعر بزرگ است چرا که وی به دام تعصبات مذهبی و گروهی نیفتاده و خوبی  ها و زیبایی  ها را در هر کسی و هرکجا دیده ، ستوده و به قول خودش که می    گوید به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست / عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست ، با نگاهی عارفانه از کنار تنگ نظری  ها به زیرکی عبور کرده است !
سعدی مرد سفر است به طوری که اگر کسی با حوصله گلستان و بوستانش را ورق بزند متوجه می    شود که این دو اثر حاصل سفرهای اوست کما این که سعه ی صدر و رهایی وی از تعصبات مذهبی نیز نتیجه ی دنیا دیده گی اوست . نشست و برخاست او با پیروان مذاهب گوناگون وی را به این حقیقت رهنمون کرده که همه دوستدار حقیقت اند و هر حزبی به آنچه دارد خرسند است و جانبداری  های متعصبانه حاصلی جز نزاع و برادرکشی و دکان داری ندارد .
سعدی در جایی یک روستایی را به دلیل علم کردن سر خر مرده ای برای دفع چشم زخم شماتت می    کند و بدین وسیله موضع خود را در برابر انواع خرافات رایج در آن زمان اعلام می    کند . وی به همین نسبت با تزویر و دین فروشی و انواع رذائل اخلاقی رایج شده در آن زمان مبارزه می    کند و عبادت را به جز خدمت به خلق نمی    داند که در واقع به منزله ی تازیدن به رهبانیت و دکانداری صوفیانه است که در آن زمان رواج داشته و عده ای از این راه نان می    خورده اند کما این که در زمانه ی ما نیز عده ای بدون این که در تولید و ارائه ی خدمات اجتماعی سهمی    داشته باشند نان خود را در کاسه  های چرب می    چرخانند !
برجستگی نکات تعلیمی    و آموزشی و اخلاقی در آثار سعدی خصوصا بوستان و گلستان او را به عنوان شخصیتی موثر در حوزه ی تعلیم و تربیت معرفی می    کند و از این جهت تکلیف او روشن است و شخصیت وی مانند برخی شاعران ایرانی در  هاله ای از ابهام قرار ندارد . هر چند سعدی نیز در غزلیات و بدایع و خواتیم سخنان قلندر وار کم ندارد ولی بوستان و گلستان تکلیف او را در بحث دیدگاه  های اصلی اش در زندگی مشخص کرده اند . سعدی ادیبی متکلم و به دنبال اصلاح و تربیت است و در این راه از هیچ تلاشی فروگذار نمی    کند .
تاثیر جهانی سعدی به اندازه ای است که نمی    توان او را صرفا متعلق به شیراز دانست . افرادی نظیر حافظ و سعدی و مولانا و خیام و فردوسی جزو میراث جهانی در جامعه ی انسانی هستند و جای شگفتی نیست اگر در اوج بحران کرونا برخی از شخصیت  های بین المللی به سخن بلند او که سرشار از دیدگاه  های جهان وطنی است اشاره می    کنند . آنجا که گفته است :
بنی آدم اعضای یک پیکرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
تو کز محنت دیگران بی غمی
نشاید که نامت نهند آدمی
اگر بخواهیم فاصله ی انسان  های عصر کنونی را با اندیشه  ها و دیدگاه  های سعدی اندازه بگیریم باید ببینیم در این وضعیت وانفسای کرونایی مردم تا چه اندازه به داد یکدیگر می    رسند .
اگر شنونده ی خوبی باشیم . سعدی برای ما در هر شرایطی که باشیم راهکاری ارائه داده و ترسیم کننده ی راه درست زندگی است . هفت قرن فاصله ی سعدی با ما فقط یک عدد است نه چیزی دیگر چرا که حقیقت تغییر نمی    کند و نوسانات رخ داده در سبک زندگی نفی کننده ی سنت  های حاکم بر اجتماعات انسانی نیست .