سرمقاله سردبیر “اسماعیل عسلی” ۱۱ مهر ۱۴۰۰
بیش از ۱۴ قرن

۱۴۳۲سال از رحلت حضرت محمد ابن عبدالله (ص) به عنوان آخرین پیامبر می گذرد . از آن زمان تاکنون آیین اسلام از طریق تبلیغ و تجارت و همچنین فتوحات گوناگون گسترش یافته است به طوری که هم اکنون بیش از ۶۰ کشور اسلامی وجود دارد که در آسیای میانه ، بخش هایی از آفریقا ، آسیای جنوبی ، آسیاسی مرکزی ، آسیای جنوب شرقی و اروپا قرار دارند ، ضمن این که مهاجرت مسلمانان به کشورهای گوناگون موجب گردیده که در هر کشوری اقلیتی از مسلمانان با مذاهب گوناگون سکونت داشته باشند . اسلام به هر سرزمینی که وارد شده هم اثر گذار بوده و هم تاثیر پذیرفته به این معنا که پس از ورود اسلام به سرزمین هایی غیر از عربستان ، پس از درآمیختن اسلام با خرده فرهنگ ها و آیین های بومی ، شاهد ظهور مذاهب و فرقه های گوناگون بوده ایم که در برگیرنده آیین ها و مناسک فرعی است ، به طوری که می توان گفت تاکنون حدود ۲۲۲ فرقه اسلامی تحت لوای مذاهب پنجگانه شناسایی شده اند . این فرقه ها شامل فرقه های کلامی و فرقه های فقهی هستند . اسلام از شاخه های ادیان ابراهیمی است و همانگونه که مسیحیت ، اغلب احکام خود را از آیین یهود گرفته احکام اسلامی نیز با اندک تفاوتی قرابت زیادی با احکام دین یهود و مسیحیت دارد . از میان ۱۰ فرمان موسی که عصاره آیین یهود است به استثنای قداست روز شنبه که جمعه جای آن را گرفته است ۹ فرمان دیگر را می توان در جای جای قران جستجو کرد و یافت ؛ این ۹ فرمان عبارتند از : ۱ – تنها خداوند خالق انسان است / الرحمن علم القران خلق الانسان و صدها آیه دیگر ۲- شخص باورمند به خدا نباید به دنبال معبودی دیگر باشد / ایاک نعبد و ایاک نستعین . ۳ – قتل نکن/ من قتل نفس بغیر نفس اوفساد فی الارض فکانما قتل الناس جمیعا ۴ – زنا نکن/ ولاتقربوالزنا انه کان فاحشه و ساء سبیلا ۵ – دزدی نکن / السارق و السارقه فاقطعوا ایدیهما ۶- شهادت دروغ نده/ والذین لایشهدون الزور ۷ – چشم به مال و ناموس همسایه نداشته باش/ وباالوالدین احسانا و بذی القربی و الیتامی و المساکین و الجار ذی القربی ۸ – از نام خداوند سوء استفاده نکن/ ان الذین یشترون بعهدالله و ایمانهم ثمنا قلیلا اولئک لاخلاق لهم فی الاخره ولایکلمهم الله و لاینظر الیهم یوم القیامه ۹ – به پدر و مادرت احترام بگذار/ و بالوالدین احسانا .
در اسلام تلاش زیادی صورت گرفته تا انحرافات ایجاد شده در آیین یهود و مسیحیت نظیر نگاه خداگونه به اولیاء و انبیاء اصلاح شود ، هر چند برخی از مسلمانان نیز دچار انحرافات مشابهی شدند و در تشریح توانایی پیشوایان دینی دچار اغراق گردیدند در حالی که در قرآن صراحتا گفته شده که فقط خدا را بپرستید و فقط از او یاری بجویید .
بر اساس روایتی که به پیامبراسلام (ص) منسوب کرده اند مسلمانان به بیش از ۷۰ فرقه تقسیم می شوند که تنها یک فرقه اهل نجات است که در بین پیروان مذاهب اسلامی در مورد فرقه ناجیه ( اهل نجات ) اختلاف نظر وجود دارد . برخی هم رقم ۷۰ را عدد کثیر در نظر گرفته اند که بر زیاد بودن فرقه ها دلالت دارد  ! اختلاف بین مسلمانان پس از رحلت پیامبر (ص) ابتدا بر سر جانشینی آغاز می شود و بعدها دامنه ی این گونه اختلافات به موضوعات دیگر هم تسری پیدا می کند . نحوه ی برخورد خلفای اسلامی با مسلمانان سرزمین های جدید دستاویزی برای ایجاد شعبه های جدید فکری است . بیشتر فرقه های اسلامی در زمان خلفای عباسی شکل می گیرند . در حال حاضر اختلافات مذهبی در دنیای اسلام به اندازه ای زیاد است که به عنوان دستاویزی برای ایجاد جنگ و خونریزی مورد استفاده قرار می گیرد و برخی از مستشرقین غیر مسلمان نیز با جانبداری های ساختگی از این فرقه و آن فرقه و این مذهب و آن مذهب در تنور اختلافات می دمند تا آتش جنگ های مذهبی کماکان روشن بماند . تلاش برای پررنگ کردن مناسک مذهبی در برابر مناسک دینی و همچنین ضمیمه کردن خرده فرهنگ های بومی به آیین های مذهبی و در آمیختن آن با باورهای دینی از جمله نشانه های شاخص افتراق بین مسلمانان است
اختلاف نظر در بین مسلمانان شامل قرائت های گوناگون و برداشت های متفاوت از قرآن ، نسبت دادن سخنی به پیامبر (ص) و تکذیب آن ، نقل های متضاد و ناهمخوان ازیک رویداد تاریخی و داوری پیرامون نحوه رفتار خلفای راشدین و سایر پیشوایان و خلفا می شود اما نباید از نظر دور داشت که تعصب های ملی ، ادعاهای ارضی و جغرافیایی ، اصرار بر تکلم به زبان بومی وپای بندی به فرهنگ سرزمینی نیز به اختلاف بین مسلمانان دامن زده است . این اختلافات عمدتا سر در آبشخور سرعت و کم و کیف فتوحات اسلامی دارد که بر سر موجه بودن و غیر موجه بودن آن نیز اتفاق نظری وجود ندارد . از لحاظ فرهنگ سلوک و همزیستی ، جوامعی که از طریق بازرگانان مسلمان و به دلخواه خود اسلام آورده اند با مردم سرزمین هایی که از طریق جنگ اسلام آورده اند قابل مقایسه نیستند .
بخشی از مخالفت ها با خلفا سر در آبشخور تعصب عربی و تفاوت قائل شدن بین اعراب و غیراعراب داشته است .
ظرف چند دهه ی گذشته که شاهد تفکیک بیشتر امپراتوری های اسلامی به کشورهای کوچکتر بوده ایم گاهی می بینیم که اختلافات سرزمینی پیروان یک مذهب را نیز به جان هم می اندازد یا بالعکس پیروان یک مذهب در موضوعی خاص از پیروان مذهبی دیگر حمایت می کنند . در مجموع می توان گفت همان گونه که مسلمانان در نوع مناسبات خود با غیر مسلمانان رفتاری یکسان ندارند ، در بین خودشان هم برای سلوک و همزیستی از فرمول خاصی پیروی نمی کنند . لذا گاهی می بینیم که مذهب به تنهایی نمی تواند عامل همگرایی باشد . برای نمونه عده ای از مسلمانان فلسطینی که در اسرائیل زندگی می کنند با مسلمانان ساکن غزه و کرانه ی باختری تابع موضع سیاسی یکسانی نیستند . شخصی مانند اردوغان گاهی از مسلمان بودن خود برای پیشبرد مقاصدش استفاده می کند و در مواردی نیز رفتاری شبیه سکولارها دارد و دستش با اعضای ناتو در یک کاسه هست . از یک طرف با صهیونیست ها همکاری می کند و از سویی دیگر برای ابراز همدردی با مردم غزه کشتی حامل کمک های انسان دوستانه می فرستد . با بررسی وضعیت کشورهای اسلامی به جرات می توان گفت که هیچ دو کشور مسلمان پیدا نمی شوند که با وجود مشترکات مذهبی ، رفتاری کاملا شبیه به هم داشته باشند از این رو بعید به نظر می رسد که بتوان دورنمایی از همگرایی سیاسی بین کشورهای مسلمان نشین ترسیم کرد . این وضعیت مسلمانان پس از گذشت ۱۴۳۲ سال از رحلت پیامبر اکرم (ص) است . شاید گذشت ۱۴ قرن برای به خود آمدن مسلمانان کافی نباشد اما بیش از ۱۴ قرن چالش و درگیری برای عبرت گرفتن آنها کافی است .