یادداشت سردبیر
اسماعیل عسلی
دو روی سکه ناسیونالیسم
به دنبال دگرگونی‌هایی که منجر به فراگیری و سهولت ارتباطات انسانی گردید و دورنمایی از دهکده‌ی جهانی را به تصویر کشید، برخی از افراد که تصور می‌کردند نشانه‌های اولیه همزیستی آخرالزمانی و همگرایی انسانی که سال‌ها آن را در قله‌ی قاف جستجو می‌کردند خودنمایی کرده است به سمت رفتارهای مبتنی بر احساسات جهان وطنی خیز برداشتند. به دنبال فراگیری نسبی چنین رویکردی شاهد تضعیف احساسات ناسیونالیستی خصوصاً در کشورهای جهان سومی بودیم که بعضاً هویت خود را در خرده فرهنگ‌ها و باورها جستجو می‌کردند. به موازات چنین رویکردی شاهد شکل‌گیری جنبش‌های مذهبی و فرقه‌ای با اتکا به دلارهای نفتی بودیم که با نگاهی فرامرزی دنبال می‌شد. چنین جنبش‌هایی خصوصاً در مواردی که افراطیون مدعی مسلمانی پیشاهنگ آن بودند، ملی‌گرایی را بیش از پیش به محاق برد. بدین ترتیب جریان‌های فکری سنت‌گرای سرکوب شده‌ای که در قرن هجدهم و نوزدهم کاری از پیش نبرده بودند خوش‌بینانه به دنبال تعریف رویه‌ای سیاسی بودند که قادر باشد سرنوشت مشترکی را برای پیروان مذاهب گوناگون اسلامی رقم بزند غافل از اینکه رویکرد به برخی مذاهب ریشه در احساسات میهن‌پرستانه و ملی داشته نه صرفاً اختلافات کلامی، که اگر چنین نبود دلیلی برای این همه لجاجت و یکدندگی وجود نداشت و بیهوده سخن به درازا نمی‌کشید. سودجویی غربی‌ها از چنین جریانی کشورهای مسلمان خاورمیانه و غرب آسیا که اغلب عرب زبان هستند را با چالش‌های داخلی و منطقه‌ای روبرو ساخت که از دل آن جریان‌های افراطی مدعی مسلمانی بیرون آمدند که اگرچه ظاهراً خود را غرب‌ستیز معرفی می‌کنند اما عملکردی در جهت خواست غربی‌ها که ایجاد تفرقه و ماهیگیری در آب گل‌آلود است دارند. تکفیر مخالفان فکری، سلفی‌گری، تصلب در اندیشه، خشونت، بی‌اعتنایی به حقوق بشر و اقتضای زمانه، توهم سروری بر مسلمانان و برقراری امپراتوری تحت لوای اسلام از شاخصه‌های افراط‌گرایان مدعی پیاده کردن اسلام است. در حاشیه باید گفت: نباید تصور کرد که مسلمانان با مفهوم جهان وطنی بیگانه‌اند زیرا اعتقاد به مهدویت در جوهره باورهای متشرعین وابسته به اغلب مذاهب اسلامی آنها را با چنین رویکردی پیوند می‌دهد هر چند تصور آنها از آخرالزمان وابستگی زیادی به نشانه‌هایی دارد که در روایات گوناگون و بعضاً متفاوت به آن اشاره شده است. غرض اینکه باید بین تلقی غربی‌ها و مسلمانان از موضوع جهان وطنی تفاوت قائل شد. به هر تقدیر ماجرای ۱۱ سپتامبر و برخی اتفاقات جهانی و منطقه‌ای که با چاشنی ترورهای غیرمتعارف همراه بود به رویکرد در حال نضج جهان وطنی ضربات مهلکی وارد کرد و این باور را در اروپا و آمریکا تقویت نمود که اختلاف در فرهنگ و دین و مذهب خصوصاً زمانی که برخی افراد رفتارهایی مبتنی بر عقاید آمیخته با سیاست از خود بروز می‌دهند مانع همزیستی مسالمت‌آمیز است. (ادامه…)